Pallati i Kulturës: Pse sovjetikët i dhuruan Tiranës një vepër të ideuar nga fashistët?
Pallati i Kulturës në Tiranë, simboli i artit dhe kulturës në zemër të Tiranës fsheh një prej paradokseve më të mëdha të Luftës së Ftohtë. Nuk është thjesht një ndërtesë komuniste, por një “binjak” i papritur i arkitekturës fashiste italiane.
Një “dhuratë” nga Krushovi
Gjithçka nisi në 3 qershor 1959. Gjatë vizitës së tij historike në Shqipëri, udhëheqësi sovjetik Nikita Krushov vendosi gurin e parë të themelit. Ky pallat ishte menduar si një dhuratë simbolike që vuloste miqësinë e ngushtë mes Bashkimit Sovjetik dhe Shqipërisë komuniste. Por, në prapaskenë, arkitektët rusë kishin një plan tjetër për formën e tij.
Paradoksi: Arkitekti rus dhe “frymëzimi” fashist
Ndonëse Enver Hoxha propagandonte luftën e ashpër kundër fashizmit, arkitekti kryesor rus i projektit, Vladimir Aleksandroviç Butuzov, mori si model pikërisht një simbol të krenarisë fashiste: “Palazzo dei Congressi” në lagjen EUR të Romës. Si është e mundur që një arkitekt komunist të kopjonte një ndërtesë të porositur nga Musolini?
Kthesa e madhe sovjetike: “Socialiste në përmbajtje, klasike në formë”
Përgjigjja qëndron te doktrina e Stalinit për arkitekturën. Kur ai diktoi drejtimin e ri, ndaloi dizajnet radikale avangarde (Konstruktvizmin) dhe urdhëroi arkitektët të ktheheshin pas te trashëgimia klasike romake dhe evropiane. Mandati shtetëror ishte i qartë: ndërtesat duhet të ishin
“Socialiste në përmbajtje, klasike në formë”
Arkitektët sovjetikë si Butuzov e kthyen shikimin nga Italia, sepse italianët kishin kaluar dy dekada duke zgjidhur një problem të madh arkitektonik: Si të ndërthuret autoriteti monumental romak me materialet moderne si betoni dhe xhami? Palazzo dei Congressi ofronte skicën e saktë që sovjetikët donin – një monument që dukej i disiplinuar, i rregullt dhe i avancuar, pa “stolirë” të shtrenjta borgjeze.
Gjuha e përbashkët mes ideologjive armike
Ajo zgjedhje nuk ishte e rastësishme edhe për një arsye tjetër: Tirana ishte projektuar nga italianët. Pallati i Kulturës përputhet natyrshëm me historikun e ndërtimit të bulevardit kryesor, ku pjesa nga Hotel Dajti deri tek Universiteti ishte ndërtuar nga fashistët mbi parimet e lagjes EUR.
Interesant është fakti se Pallati i Kulturës ishte pothuajse i përafërt me variantin e ndërtesës që italianët kishin planifikuar të ndërtonin në të njëjtin vend vite më parë. Kështu, kjo ndërtesë u kthye në një nyje të rrallë ku u gjet gjuha e përbashkët estetike mes dy ideologjive që zyrtarisht urreheshin.
E nisën rusët, e mbaruan shqiptarët
Ndërtimi që nisi me bujë në vitin 1959 u ndërpre papritur në vitin 1961. Prishja e marrëdhënieve mes Tiranës dhe Moskës bëri që specialistët sovjetikë të braktisnin projektin në mes.
Puna kaloi në duart e arkitektëve shqiptarë si Sokrat Mosko dhe Besim Daja. Ata u detyruan të adaptonin projektin, duke thjeshtuar materialet dhe duke i dhënë fundin që shohim sot. Ndërtimi përfundoi zyrtarisht në vitin 1966, duke u shndërruar në shtëpinë e Operas, Baletit dhe Bibliotekës Kombëtare.
Sot, Pallati i Kulturës qëndron aty si një dëshmi e heshtur se arkitektura i tejkalon kufijtë e politikës – ku një model fashist u shndërrua në tempullin e komunizmit përmes dorës së një rusi dhe mendjes së shqiptarëve.