Çerçiz Topulli në versionin ‘hajt se bën’ – Një histori tipike shqiptare

Ka disa gjëra që nuk kanë nevojë për shumë shpjegime. Mjafton t’i shohësh.

Dhe portreti i Çerçiz Topullit në Muzeun e Kalasë së Gjirokastrës është një prej tyre!

Nuk është çështja vetëm se si është vizatuar një figurë historike. Në fund të fundit, arti ka këndvështrime, stile dhe interpretime të ndryshme.

Çështja është se si mund të kalojë një ide e tillë nga një tavolinë, në një zyrë, nga një zyrë në një vendim dhe nga vendimi përfundimtar në një muze që vizitohet nga shqiptarë dhe qindra mijëra turistë të huaj.

Pra, pyetja nuk është vetëm: Kush e ka bërë këtë portret?

Pyetja e vërtetë është: Kush e ka parë, kush e ka miratuar dhe si ka mundësi që askush të mos ketë thënë: “Ndal, kjo nuk shkon”?

Kjo është një histori tipike shqiptare…

Nga heroi kombëtar, te personazhi i një skene humori

Çerçiz Topulli nuk është një personazh i shpikur për nevojat e një ekspozite. Është një prej figurave të njohura të historisë së Shqipërisë dhe veçanërisht të Gjirokastrës.

Dhe tani, pas kaq vitesh, vendoset që në muze të ekspozohen veshje, armë dhe sende që lidhen me të. Një gjë që, në vetvete, është për t’u përshëndetur.

Por pastaj vjen portreti dhe aty historia sikur merr një kthesë të çuditshme.

Në vend që vizitori të ndalet përballë një figure që duhet t’i përcjellë seriozitetin dhe peshën e një personazhi historik, rrezikon të ndalet për të kuptuar nëse është vërtet në një muze të historisë, apo ka hyrë gabimisht në ndonjë skenografi humoristike.

Ky është problemi i madh i gjithë ngjarjes që vjen si histori satirike nga Gjirokastra.

Jo se dikush nuk ka ditur të pikturojë. Problemi është se dikush ka menduar se kjo ishte mjaftueshëm mirë për t’u vendosur aty.

Kush e merr përgjegjësinë?

Në Shqipëri kemi një zakon të çuditshëm.

Kur diçka del keq, zakonisht fajin nuk e ka askush.

Gjithçka thjesht “ka ndodhur”.

Një projekt është bërë.

Një material është porositur.

Një vendim është marrë.

Një ekspozitë është përgatitur.

Një portret është vendosur.

Dhe në fund, askush nuk e di se kush e ka parë.

Sikur gjërat në institucionet tona të ndodhin vetë.

Sikur të ketë një dorë të padukshme që vendos gjërat, i miraton dhe më pas largohet pa lënë gjurmë.

Por një muze nuk është një dhomë ku dikush vendos çfarë t’i teket.

Sidomos një muze në një prej qyteteve më të rëndësishme historike të Shqipërisë.

Sidomos kur aty paraqitet një figurë si Çerçiz Topulli.

Problemi nuk është vetëm portreti

Ndoshta nesër portreti hiqet. Dhe shumë mirë do të ishte!

Por nëse thjesht hiqet portreti dhe çështja mbyllet me kaq, do të kemi humbur thelbin, sepse problemi është shumë më i madh se një vizatim.

Problemi është mënyra se si merren vendimet.

Është ajo logjika e vjetër shqiptare e “hajt se bën”. “Hajt se nuk e vë re njeri”. “Hajt se turistët nuk e njohin”. “Hajt se rëndësi kanë armët dhe veshjet”. “Hajt se njëri e ka bërë, tjetri e ka vendosur dhe i treti ka firmosur”.

Por turistët i shohin! Dhe shqiptarët i shohin!

Dhe mbi të gjitha, historia jonë nuk është një lodër që mund ta trajtojmë pa kujdes.

Kur mungon një palë sy para se të merret vendimi

Ndoshta ajo që na duhet më shumë në institucione nuk është gjithmonë një komision tjetër, një drejtor tjetër apo një procedurë tjetër.

Ndoshta na duhet dikush që, në momentin e duhur, të thotë: “Po e bëjmë këtë, por a jemi të sigurt që është dinjitoze?”.

Një pyetje kaq e thjeshtë. Sepse nëse do të ishte bërë, ndoshta sot nuk do të diskutonim për një portret që është kthyer në objekt ironie.

Kjo pjesë nuk ka si të mos jetë e trishtë.

Një artist mund të gabojë. Gabimet ndodhin…

Por kur një gabim kalon nëpër disa nivele dhe përfundon i ekspozuar si produkt i përfunduar në një institucion kulturor, atëherë nuk kemi më thjesht një problem artistik, apo estetik.

Kemi një problem përgjegjësie.

Çerçizi nuk ka nevojë për dekor

Çerçiz Topulli nuk ka nevojë të zbukurohet me patetizëm.

As nuk ka nevojë të kthehet në një ikonë artificiale.

Por ka nevojë për diçka shumë më të thjeshtë: respekt.

Respekt për figurën. Respekt për historinë. Respekt për qytetin.

Dhe respekt edhe për atë turist që hyn në kala dhe pret të shohë një histori të rrëfyer me seriozitet.

Sepse kur një figurë historike kthehet në objekt talljeje jo për shkak të historisë së saj, por për shkak të mënyrës absurde se si është prezantuar, atëherë dikush duhet të ndalet dhe të pyesë: Si arritëm deri këtu?

Kjo është pikërisht pyetja që duhet të bëjmë më shpesh në Shqipëri.

Jo vetëm kur një portret del keq. Por sa herë që një vendim qesharak kalon nga një zyrë në tjetrën, derisa në fund askush nuk guxon të thotë se është qesharak.

Sepse një institucion serioz nuk dallohet vetëm nga paratë që shpenzon apo nga investimi që bën.

Dallohet edhe nga aftësia për të kuptuar kur diçka nuk duhet të dalë kurrë nga dera e institucionit.

Dhe me rastin e Çerçiz Topullit, të paktën një gjë duhet të jetë e qartë: Një hero kombëtar nuk mund të trajtohet si një projekt që bëhet “sa për të thënë se u bë”.