Tronditi botën më 11 shtator, por Al Qaeda nuk ka ‘vdekur’. Çfarë ndodh sot me organizatën?
Më 11 shtator 2001, Al Qaeda tronditi botën me sulmet terroriste në Shtetet e Bashkuara, duke hyrë në histori si një nga organizatat terroriste më të rrezikshme të fillimshekullit XXI.
Sulmet kundër Kullave Binjake në Nju Jork dhe Pentagonit shënuan fillimin e një periudhe të re në politikën globale të sigurisë dhe sollën një reagim ushtarak ndërkombëtar që do të zgjaste për dekada.
Por, edhe pse udhëheqja e saj është goditur rëndë dhe kapaciteti për të organizuar sulme globale është zvogëluar, Al Qaeda nuk është zhdukur.
Historia e organizatës lidhet ngushtë me Osama bin Ladenin, i cili në vitet ’90 e orientoi Al Qaedën drejt një përplasjeje globale me Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e tyre. Pas shpalljes së luftës kundër amerikanëve në vitin 1996, rrjeti i tij u përfshi në një seri sulmesh që kulmuan me 11 shtatorin 2001. Përgjigjja amerikane ishte e menjëhershme dhe afatgjatë: ndërhyrja në Afganistan, lufta kundër strukturave të Al Qaedës dhe më pas pushtimi i Irakut krijuan një periudhë të gjatë konfliktesh që ndryshoi ekuilibrat politikë dhe të sigurisë në Lindjen e Mesme.
Gjatë viteve që pasuan, Al Qaeda humbi një pjesë të madhe të strukturës së saj qendrore. Shumë prej drejtuesve dhe komandantëve të saj u vranë ose u arrestuan. Goditja më simbolike erdhi në vitin 2011, kur Osama bin Ladeni u vra gjatë një operacioni amerikan në Abbottabad të Pakistanit.
Një tjetër goditje e rëndësishme erdhi në vitin 2022, kur Ayman al-Zauahiri, pasardhësi i Bin Ladenit, u vra në Kabul. Megjithatë, eliminimi i drejtuesve nuk solli fundin e organizatës.
Përkundrazi, Al Qaeda ndryshoi mënyrën sesi funksiononte. Nga një strukturë relativisht e centralizuar, ajo evoluoi drejt një rrjeti më të shpërndarë, ku degët rajonale kanë marrë një rol shumë më të madh. Kjo e ka bërë organizatën më pak të dukshme në skenën ndërkombëtare, por i ka dhënë mundësi të përshtatet me realitetet lokale.
Një nga ndryshimet më të rëndësishme në peizazhin xhihadist ishte shfaqja e Shtetit Islamik. ISIS u shndërrua për një periudhë në rivalin kryesor të Al Qaedës, duke u paraqitur si një organizatë më agresive dhe duke synuar krijimin e një territori të kontrolluar drejtpërdrejt. Për disa vite, Shteti Islamik arriti të kontrollonte zona të mëdha në Irak dhe Siri dhe të tërhiqte mijëra luftëtarë nga vende të ndryshme.
Megjithatë, edhe Shteti Islamik u përball me një fushatë të gjerë ushtarake dhe humbi pjesën më të madhe të territorit që kishte pushtuar. Kjo nuk nënkuptoi zhdukjen e kërcënimit xhihadist. Si Al Qaeda, ashtu edhe ISIS, u përshtatën me realitetin e ri duke u mbështetur më shumë në struktura lokale dhe celula më të shpërndara.
Sot, një pjesë e rëndësishme e aktivitetit të lidhur me Al Qaedën zhvillohet përmes degëve rajonale. Në Afrikën Perëndimore, veçanërisht në rajonin e Sahelit, Jama’at Nusrat al-Islam ual-Muslimin, i njohur si JNIM, është një prej strukturave më të rëndësishme të lidhura me rrjetin. Paqëndrueshmëria politike, konfliktet lokale, dobësia e institucioneve shtetërore dhe hapësirat e mëdha territoriale kanë krijuar kushte të favorshme për grupet e armatosura.
JNIM është përfshirë në luftime dhe aktivitete të tjera të dhunshme në disa vende të Sahelit, duke përfshirë Malin dhe zonat përreth. Grupi përfiton nga vështirësitë e shteteve për të kontrolluar territorin dhe nga konfliktet lokale. Kjo tregon edhe një ndryshim në mënyrën se si funksionon Al Qaeda: në vend që të përqendrohet vetëm te sulmet spektakolare ndërkombëtare, degët e saj synojnë të ndërtojnë ndikim brenda konflikteve konkrete lokale.
Në Bririn e Afrikës, Al-Shabaab mbetet një nga grupet më të fuqishme të lidhura me Al Qaedën. Organizata ka ruajtur aftësi për sulme terroriste dhe luftë guerile, ndërsa është përfshirë edhe në aktivitete kriminale dhe financiare që i mundësojnë të ruajë kapacitetet e saj. Pavarësisht operacioneve të shumta kundër saj, Al-Shabaab ka treguar një aftësi të konsiderueshme për t’u përshtatur dhe për të mbijetuar.
Në Gadishullin Arabik, Al Qaeda ose AQAP, ka qenë historikisht një nga degët më të rëndësishme të rrjetit. Jemeni, për shkak të konfliktit të gjatë dhe dobësisë së institucioneve shtetërore, ka ofruar një terren të favorshëm për organizata të armatosura. AQAP ka pasur në të kaluarën ambicie për të goditur objektiva perëndimore dhe ka luajtur një rol të rëndësishëm në historinë e Al Qaedës pas 11 shtatorit.
Edhe në Azinë Jugore vazhdojnë të ekzistojnë struktura dhe rrjete të lidhura me ideologjinë e Al Qaedës. Megjithatë, panorama është shumë më e fragmentuar sesa në fillim të viteve 2000. Sot nuk bëhet më fjalë për një organizatë që kontrollon në mënyrë të drejtpërdrejtë të gjitha degët e saj nga një qendër e vetme. Më shumë kemi të bëjmë me një rrjet të decentralizuar, ku grupet lokale kanë hapësirë të konsiderueshme për të vepruar sipas rrethanave të tyre.
Kjo është një prej arsyeve pse Al Qaeda vazhdon të konsiderohet një kërcënim, edhe pse nuk është më organizata që ishte në kohën e Bin Ladenit. Ajo ka humbur aftësinë për të dominuar diskursin global të terrorizmit në të njëjtën mënyrë si pas 11 shtatorit, por ka ruajtur një ideologji dhe struktura që mund të përfitojnë nga konfliktet, kaosi politik dhe mungesa e kontrollit shtetëror.
Një tjetër ndryshim i rëndësishëm është natyra e kërcënimit në Perëndim. Sot, autoritetet nuk përballen vetëm me organizata të mëdha që planifikojnë sulme nga larg. Ekziston edhe rreziku i individëve që radikalizohen online, frymëzohen nga propaganda ekstremiste dhe veprojnë pa pasur domosdoshmërisht një lidhje të drejtpërdrejtë me një strukturë terroriste. Kjo e bën më të vështirë zbulimin e hershëm të planeve për sulme.
Në këtë kuptim, Al Qaeda ka kaluar nga një model i terrorizmit spektakolar dhe të centralizuar në një model më të shpërndarë. Organizata nuk është më në qendër të vëmendjes globale siç ishte dy dekada më parë, por degët e saj kanë gjetur hapësirë për të vepruar në zona ku shteti është i dobët dhe konfliktet janë të vazhdueshme.