Stavri Shkurti, aktori që nuk kërkoi kurrë lavdi dhe e përdhosën në të vdekur

Nga Albert Vataj

Stavri Shkurti është ndër ata të rrallë që e kapërcejnë kufirin e jetës biologjike dhe hyjnë në atë mbretëri ku arti bëhet kujtesë, kujtesa bëhet frymë dhe fryma nuk njeh më vdekje.

Sot, në ditëlindjen e tij, nuk përkujtojmë thjesht një aktor. Përkulemi para një njeriu që e shndërroi skenën në altar, interpretimin në besim dhe jetën në një liturgji të pandërprerë të artit.

Kur mbyllet një teatër, fiket vetëm drita. Kur largohet një artist i madh, nuk fiket asgjë. Përkundrazi, atëherë ndizet ajo dritë që nuk ushqehet më nga projektorët, por nga kujtesa e brezave. Prandaj, edhe sot, në heshtjen e sallave ku dikur jehoi zëri yt, dëgjohet ende timbri yt i thellë, ai zë që nuk vinte për të recituar tekstin, por për të zgjuar ndërgjegjen, për të trazuar shpirtin, për të lënë një plagë të bukur në zemrën e publikut.

Në Selanik u mbyll jeta jote tokësore. Por Korça nuk humbi vetëm një bir; arti shqiptar fitoi një pavdekësi tjetër.

Ti nuk ishe thjesht aktor. Ishe vetë substanca e teatrit. Ishe ai lloj krijuesi që nuk hynte në skenë për të interpretuar një personazh, por për t’i dhënë frymë një bote të tërë. Personazhet nuk mbështeteshin mbi ty; ato rilindnin përmes teje. Nuk i luaje. I jetoje. I vuaje. I shpëtoje nga letra dhe i bëje mish, gjak, frymë e ndërgjegje.

Në fytyrën tënde kishte diçka prej gurit të moçëm dhe diçka prej ujit që rrjedh. Zëri yt mbante peshën e maleve dhe butësinë e një rrëfimi njerëzor. Në të bashkëjetonin heshtja dhe bubullima, urtia dhe revolta, dhimbja dhe dinjiteti. Prandaj publiku nuk të shihte vetëm me sy; të dëgjonte me zemër.

Në Teatrin “Andon Zako Çajupi”, ti nuk ishe një emër në afishe. Ishe një nga themelet mbi të cilat u ngrit vetë ndërgjegjja e teatrit korçar. Bashkë me një brez që besonte se arti ishte mision e jo privilegj, ti e shndërrove skenën në një vend ku njeriu takohej me të vërtetën e vet.

Regjisorë si Sokrat Mio, Piro Mani dhe Dhimitër Orgocka e kuptuan shpejt se kishin përballë një aktor të pazakonshëm. Paradoksi yt ishte i mrekullueshëm: nuk kishe diplomën e një akademie aktrimi, por zotëroje diplomën që e lëshon vetëm dhuntia. Universiteti yt ishte jeta. Profesorët e tu ishin njerëzit. Provimet e tua ishin netët kur publiku ngrihej në këmbë.

Kinemaja shqiptare e gjeti tek ti të njëjtën fuqi. Nga Tana te Ilegalët, nga Vitet e para te Rrugicat që kërkonin diell, prania jote nuk ishte dekor i filmit; ishte frymëmarrja e tij. Edhe kur roli ishte i vogël, pesha e interpretimit mbetej e madhe. Kishte artistë që mbushnin ekranin me figurën e tyre; ti e mbushje me shpirt.

Por madhështia jote nuk mbaronte aty ku mbaronte skena.

Pak e dinë se pas aktorit fshihej inxhinieri, operatori, tekniku, piktori i dritës dhe i kuadrit. I specializuar në Bashkimin Sovjetik dhe në Gjermaninë Lindore, ti i fale kinemasë shqiptare jo vetëm fytyrën, por edhe syrin. E dije se një film nuk lind vetëm nga aktori që shihet, por edhe nga mjeshtri që mbetet pas kamerës.

Në objektivin tënd drita nuk ishte vetëm ndriçim; ishte gjuhë. Hija nuk ishte mungesë; ishte rrëfim. Kamera jote nuk regjistronte thjesht ngjarje, por kërkonte të zbulonte shpirtin e tyre. Si operator i parë i Dueli i heshtur dhe në dhjetëra filma të tjerë, ti dëshmove se arti nuk ndahet mes atij që del në skenë dhe atij që punon në heshtje. Të dy i bashkon i njëjti ideal: t’i japin përjetësi çastit.

Në verën e vitit 1998, në një dhomë spitali në Selanik, u shqiptua monologu yt i fundit. Nuk pati perde që u mbyllën, as duartrokitje. Vetëm heshtje. Por edhe ajo heshtje kishte zërin tënd.

Një mik e quajti atë çast “nënshkrimi i fundit stavror në librin e jetës”. Në të vërtetë nuk ishte fundi i një biografie. Ishte çasti kur një artist pushon së qeni bashkëkohës i brezit të vet dhe bëhet bashkëkohës i përjetësisë.

Korça të nderoi me titullin “Qytetar Nderi”. Ishte një detyrim moral. Por mirënjohja nuk matet me dekorata. Ajo matet me kujtesë. Dhe kujtesa jonë, fatkeqësisht, shpesh ka qenë më e varfër sesa e meritonin njerëz si ti.

Florika ka rrëfyer me dhimbje se pak kush trokiti për të kujtuar emrin tënd. Madje edhe bronzi mbi varrin tënd u grabit. Një gjest i vogël në pamje, por i madh në simbolikën e tij. Megjithatë, ata morën vetëm metalin. Nuk mundën të preknin atë që është e paprekshme. Nuk mundën të vidhnin zërin. Nuk mundën të vidhnin artin. Nuk mundën të vidhnin pavdekësinë.

Sepse artistët nuk jetojnë në varre. Ata jetojnë në kujtesën që zgjojnë, në emocionin që lënë pas, në lotin që rrëshqet pa u kuptuar kur një film mbaron ose kur një perde bie ngadalë mbi një skenë bosh.

Ti nuk kërkove kurrë lavdi. E dije se lavdia është hija e përkushtimit. Ti kërkove vetëm të bëje art me ndershmëri. Dhe pikërisht kjo ndershmëri të ngriti në atë panteon ku qëndrojnë vetëm ata që nuk e tradhtuan kurrë talentin e tyre.

Sot, në ditëlindjen tënde, nuk të thërrasim për të të zgjuar nga heshtja. Artistët si ti nuk flenë. Ata janë zgjuar sa herë një aktor ngjitet në skenë me besim, sa herë ndizet një projektor, sa herë një spektator përlotet pa e ditur pse.

Sepse ka yje që ndriçojnë vetëm natën.

Dhe ka yje si Stavri Shkurti, që vazhdojnë të ndriçojnë edhe pasi qielli i tyre është bërë përjetësi.