Rrjeti sekret i tuneleve të nëndheshme në Tiranë, ndërtuar nga udhëheqja komuniste
Nën asfaltin e Bllokut dhe bulvarit “Dëshmorët e Kombit”, përtej zhurmës së përditshme të kryeqytetit, fshihet një nga enigmat më magjepsëse dhe të pazgjidhura të epokës komuniste: rrjeti i tuneleve dhe bunkerëve sekretë të projektuar për elitën e regjimit. Edhe pse diktatura ka rënë prej dekadash, harta e plotë e këtij labirinti nëntokësor mbetet e mbështjellë me mister, dyshime dhe hipoteza të ndryshme. Ajo që dimë sot mund të mos jetë e gjithë e vërteta, por vetëm ajo që është parë me sy të lirë përmes disa daljeve apo eksplorimeve sporadike.
Pyetja që mbetet pezull është se ku shtrihen realisht këto degëzime, deri ku arrijnë ato dhe sa nga ky sistem mund të ketë mbijetuar pas tre dekadash transformimi të thellë urban.
Kronologjia e eksplorimeve dhe faktet e njohura
Përpjekjet për të ndriçuar këtë rrjet të fshehtë kanë nxjerrë në dritë segmente të caktuara, por secila hyrje ka hapur më shumë pyetje sesa ka dhënë përgjigje:
* Zbulimi i parë publik (Vitet ’90): I pari që transmetoi pamje të këtij rrjeti sekret për publikun e gjerë ishte gazetari Robert Papa në emisionin e tij “Fokus” në televizionin shtetëror TVSH. Përmes këtij vëzhgimi vizual, u dokumentua ekzistenca e tunelit lidhës nëntokësor që çonte nga infrastruktura e sigurisë së vilës së Enver Hoxhës direkt te vila e ish-kryeministrit Mehmet Shehu.
* Aksi qendror i pushtetit: Banorë të Tiranës, veçanërisht ata që kanë qenë pjesë e ushtrisë së asaj kohe ngrenë dyshime të forta se Blloku ishte i lidhur përmes një arterieje nëntokësore me godinën e ish-Komitetit Qendror (sot zyrat e Kuvendit), Kryeministrinë dhe kompleksin e ministrive përgjatë bulevardit kryesor, duke përfshirë ish-Ministrinë e Mbrojtjes dhe atë të Punëve të Brendshme (ku sot ndodhet Bunk’Art 2).
* Pikat e kontaktit dhe daljet dytësore: Strukturat nëntokësore përfshijnë dalje dytësore apo bunkerë ndërlidhës afër zonës mbrapa Hotel Rognerit dhe përgjatë shtratit të lumit Lana, të cilat shërbenin si pika evakuimi ose hyrje diskrete për shërbimet e sigurisë.
* Gjendja aktuale dhe përmbytja: Së fundmi, në emisionin “Opinion” të transmetuar më 19 qershor 2025, gazetari Blendi Fevziu hyri në nëntokën e ish-rezidencës së Enver Hoxhës (Vila 31). Transmetimi tregoi se rrjeti sekret sot është i papërshkueshëm pasi është përmbytur tërësisht nga uji, duke lënë të fshehur segmentin që vazhdon përtej bazës së vilës.
* Ndërhyrja nga ndërtimet e reja: Një nga faktorët kryesorë që shton dyshimet mbi funksionimin e sotëm të rrjetit është zhvillimi i hovshëm ndërtimor i qendrës së Tiranës. Gërmimet e thella për themelet e kullave të reja dhe parkimet nëntokësore, që në disa raste arrijnë deri në 6 kate nën tokë, mund të kenë dëmtuar, prerë apo bllokuar përgjithmonë pjesë të caktuara të këtyre tuneleve.
Dilema midis mitit dhe arkitekturës ushtarake
Nga njëra anë, familjarët e ish-diktatorit janë përpjekur t’i zbehin narrativat fantastike. Në deklaratat e tij publike, djali i tij, Sokol Hoxha, ka këmbëngulur se kalimi nëntokësor nën Vilën 31 ishte thjesht një strehimore teknike dhe emergjence për t’i mbijetuar një bombardimi apo tërmeti të mundshëm, e jo një “metro” apo qytet i nëndheshëm luksoz.
Nga ana tjetër, shkalla e bunkerizimit të të gjithë vendit dhe sekretizmi me të cilin u ndërtua Tirana nëntokësore lënë hapësirë për dyshime të arsyetuara. Për shkak se inxhinierët ushtarakë ndërroheshin me rotacion dhe askush nuk zotëronte hartën e plotë të rrjetit, ideja e një linje evakuimi që lidhte Bllokun me bazat strategjike apo dalje sekrete në periferi, si kompleksi i mega-bunkerit të Dajtit (Bunk’Art 1) apo Pallati i Brigadave, mbetet një hipotezë e hapur për kërkuesit e historisë urbane.
Ajo që mbetet sot nga kjo hapësirë është një mozaik i fragmentuar mes ujit, betonit të dëmtuar nga ndërtimet e reja dhe rrëfimeve të atyre që kanë mundur të shohin vetëm segmente të izoluara. Ky rrjet tunelesh vazhdon të qëndrojë si një monument i heshtur i paranojës së regjimit komunist, ku e vërteta e plotë fizike mbetet e zhytur nën ujë dhe nën dyshimet e historisë së pazbardhur.