Rockerfeller-ët e epokës teknologjike

Dario. Demis. Elon. Mark. Sam.

Pesë emra që nuk kanë më nevojë për mbiemër për t’u identifikuar. Pesë nga figurat më të fuqishme të teknologjisë amerikane, të cilët në pak vite kanë kaluar nga drejtimi i kompanive të teknologjisë, në një pozitë shumë më të pazakontë: atë të njerëzve që po ndikojnë drejtpërdrejt në mënyrën se si mund të duket ekonomia, politika dhe shoqëria e së ardhmes.

Në një çast kur Inteligjenca Artificiale po zhvillohet me një shpejtësi që vetë krijuesit e saj e pranojnë se mund të jetë e vështirë për t’u kontrolluar, pyetja nuk është se kush do ta fitojë garën e AI-së.

Pyetja është se sa pushtet mund të përqendrohet në duart e disa njerëzve, përpara se shteti të vendosë se ky përqendrim është bërë një rrezik më vete.

Historia amerikane ka një precedent të qartë.

Më shumë se një shekull më parë, një grup tjetër sipërmarrësish po drejtonte një revolucion teknologjik që po ndryshonte Amerikën me ritme të jashtëzakonshme. Hekurudhat po e lidhnin vendin, çeliku po ndërtonte qytetet dhe nafta po transformonte ekonominë.

Në krye të këtij transformimi ishin John D. Rockefeller, Andrew Carnegie dhe Cornelius Vanderbilt.

Ata u bënë jashtëzakonisht të pasur duke ndërtuar kompanitë që dominuan ekonominë e re industriale. Por me rritjen e pasurisë erdhi edhe diçka tjetër: pushteti.

Dhe kështu vjen edhe paralelja me epokën e AI-së sot.

Rockefeller nuk ishte thjesht një biznesmen i suksesshëm. Standard Oil u bë aq dominante në tregun e naftës sa kontrolli i saj filloi të shihej nga qeveria si një kërcënim ndaj konkurrencës. Në kulmin e pushtetit të tij ekonomik, pasuria e Rockefeller-it, e matur në raport me madhësinë e ekonomisë amerikane, arrinte një përmasë të jashtëzakonshme, thuajse në 1.5% të saj.

J.P. Morgan shkoi edhe më tej në një drejtim tjetër. Në krizën financiare të vitit 1907, ai ndërhyri personalisht për të organizuar shpëtimin e sistemit financiar amerikan. Në praktikë, një bankier privat po kryente një funksion që sot do ta lidhim me bankën qendrore dhe shtetin.

Kjo është ajo që e bën krahasimin me Silicon Valley-n e sotëm interesant.

Sepse edhe bosët e AI-së nuk kontrollojnë thjesht kompani shumë të mëdha. Ata kontrollojnë ose drejtojnë teknologji që mund të bëhet infrastruktura e një pjese të madhe të ekonomisë së ardhshme.

Elon Musk ka xAI-n dhe një ekosistem teknologjik që shtrihet shumë përtej AI-së. Sam Altman drejton OpenAI. Dario Amodei Anthropic-un. Mark Zuckerberg kontrollon Meta-n dhe investon në mënyrë agresive në Inteligjencën Artificiale. Demis Hassabis drejton përpjekjet e Google DeepMind.

Këto kompani po garojnë për të ndërtuar modelet më të fuqishme të AI-së.

Por paradoksi është se pikërisht ndërsa garojnë kundër njëra-tjetrës, disa prej tyre po fillojnë të bien dakord për një gjë shumë të pazakontë: gara mund të jetë duke shkuar shumë shpejt.

Amodei ka bërë thirrje që industria të ngadalësojë ritmin me të cilin përmirëson modelet më të avancuara. Altman e ka mbështetur publikisht. Musk gjithashtu. Një bashkim i tillë është i pazakontë mes rivalëve që luftojnë për miliarda dollarë investime, talentin më të mirë dhe avantazhin teknologjik.

Por ky konsensus i rrallë tregon diçka më të rëndësishme sesa një debat teknik mbi sigurinë e modeleve.

Tregon se njerëzit që janë më pranë teknologjisë kanë filluar të shqetësohen vetë për ritmin e saj.

Nëse një sistem bëhet më i aftë më shpejt sesa institucionet njerëzore arrijnë të kuptojnë, testojnë dhe kontrollojnë sjelljen e tij, problemi nuk është më thjesht se cili produkt do të fitojë tregun.

Problemi bëhet politik.

Kush e kontrollon teknologjinë? Kush përcakton kufijtë e saj? Kush vendos se cilat rreziqe janë të pranueshme? Dhe mbi të gjitha, kush kontrollon njerëzit që kontrollojnë AI-në?

Kjo është pyetja që i mungon shpesh debatit publik mbi Inteligjencën Artificiale.

Ne flasim shumë për atë se çfarë mund të bëjë AI-ja. Flasim për produktivitetin, automatizimin, superinteligjencën, vendet e punës dhe konkurrencën me Kinën.

Por flasim më pak për një çështje po aq themelore: përqendrimin e kapacitetit për ta ndërtuar këtë teknologji.

Modelet më të avancuara kërkojnë kapital kolosal, qendra të të dhënave, çipa, energji, talent dhe infrastruktura që nuk mund të ndërtohen lehtësisht nga një kompani e zakonshme. Kjo e bën garën e AI-së, në një farë mënyre, edhe garë për përqendrimin e kapitalit.

Dhe kjo është pikërisht ajo që Amerika ka përjetuar më parë.

Gjatë asaj që njihet si “Gilded Age”, përqendrimi i pasurisë dhe kontrollit mbi industritë e reja krijoi atë që historia amerikane do ta quante më vonë epoka e “robber barons” (baronëve hajdutë).

Termi ishte negativ jo sepse këta njerëz nuk sollën zhvillim. Përkundrazi.

Rockefeller e bëri industrinë e naftës më efikase. Carnegie ndërtoi një industri çeliku që ndihmoi në transformimin fizik të Amerikës. Hekurudhat e Vanderbilt-it ndryshuan mënyrën se si lëviznin njerëzit dhe mallrat.

Problemi ishte se përfitimet e progresit teknologjik shoqëroheshin me përqendrim të jashtëzakonshëm të pushtetit ekonomik.

Dhe kur fuqia ekonomike bëhet mjaftueshëm e madhe, ajo fillon të shndërrohet në fuqi politike.

Ky është edhe shqetësimi që po shfaqet sot rreth AI-së.

Nëse disa kompani kontrollojnë modelet më të fuqishme, ato mund të fitojnë jo vetëm avantazh ekonomik, por edhe ndikim mbi standardet teknologjike, informacionin, sigurinë, politikat publike dhe vetë mënyrën se si shoqëria ndërvepron me teknologjinë.

Kjo nuk do të thotë se Altman, Musk, Amodei, Zuckerberg apo Hassabis janë Rockefeller të rinj.

Dallimet janë të mëdha.

Rockefeller kontrollonte një pjesë të konsiderueshme të një industrie fizike. AI është një teknologji shumë më e shpërndarë, me universitete, kompani të shumta, burime open-source dhe qeveri që mund të ndikojnë në zhvillimin e saj.

Por në një aspekt krahasimi është edhe më shqetësues.

Nafta, çeliku dhe hekurudhat ishin industri strategjike. AI mund të jetë teknologjia që ndikon në të gjitha industritë njëherësh.

Kjo nuk e ndryshon thjesht shkallën e problemit. E amplifikon!

Një monopol mbi naftën të jep fuqi mbi një sektor të ekonomisë. Një avantazh vendimtar në AI mund të japë avantazh mbi sektorë të panumërt: financat, mbrojtjen, shëndetësinë, komunikimin, prodhimin, kërkimin shkencor dhe informacionin.

Prandaj pyetja “a është AI më e fuqishme se nafta?” është më pak interesante sesa pyetja tjetër: A mund të bëhet kontrolli mbi AI-në një formë e re e kontrollit mbi ekonominë?

Këtu hyn qeveria.

Administrata Trump deri tani ka qenë e prirur të favorizojë konkurrencën mes kompanive private, me argumentin se Amerika nuk mund ta ngadalësojë veten ndërsa Kina përpiqet të fitojë garën teknologjike.

Dilema është reale…

Nëse Shtetet e Bashkuara vendosin shumë kufizime, ekziston rreziku që kompanitë amerikane të humbin terren ndaj Kinës. Nëse nuk vendosin pothuajse asnjë kufizim, ekziston rreziku tjetër, që teknologjia të zhvillohet më shpejt sesa kapaciteti i shtetit për ta rregulluar.

Kësisoj vjen edhe paradoksi i madh.

Për të fituar garën me Kinën, Amerika mund të ketë nevojë t’u japë më shumë liri kompanive të saj të AI-së. Por pikërisht kjo liri mund të krijojë përqendrimin e pushtetit që më vonë do ta detyrojë shtetin të ndërhyjë.

Historia e Rockefeller-it tregon se kjo nuk është një frikë teorike.

Në vitin 1911, Gjykata Supreme urdhëroi shpërbërjen e Standard Oil në 34 kompani, pasi e konsideroi strukturën e saj në shkelje të ligjit antitrust. Dy vjet më vonë, Kongresi krijoi Rezervën Federale, duke institucionalizuar një funksion që në krizën e vitit 1907 ishte kryer në mënyrë të jashtëzakonshme nga J.P. Morgan.

Në të dyja rastet, shteti po përpiqej të rikthente një ekuilibër që përqendrimi i pushtetit privat kishte prishur.

Kjo mund të jetë edhe rruga e AI-së.

Jo domosdoshmërish me shpërbërjen e OpenAI, Anthropic apo kompanive të tjera. Jo domosdoshmërish me ndalimin e modeleve të fuqishme.

Por me rregulla që e bëjnë të pamundur që një grusht kompanish të përcaktojnë të vetme kufijtë e teknologjisë që do të përdorë e gjithë shoqëria.

Prandaj propozimi i Amodei-t për vlerësues të pavarur, testim më të fortë dhe koordinim mes kompanive nuk është thjesht një çështje teknike.

Ai prek pikërisht problemin e vjetër të kapitalizmit amerikan: si ta lejosh inovacionin të ecë sa më shpejt, pa lejuar që inovacioni të krijojë një përqendrim pushteti që më pas kërcënon vetë sistemin.

Kjo është dilema që Amerika e ka përjetuar gjatë Revolucionit Industrial.

Dhe mund të jetë duke e përjetuar sërish.

Në fillim të shekullit XX, shteti amerikan arriti në përfundimin se tregu i lirë nuk mjaftonte për të garantuar konkurrencën. Ai ndërhyri, shpërbëri monopole dhe ndërtoi institucione të reja rregullatore.

Sot, në fillim të një revolucioni tjetër teknologjik, historia nuk po përsëritet identikisht.

Por struktura e problemit është çuditërisht e ngjashme.

Një teknologji transformuese. Një grusht sipërmarrësish jashtëzakonisht të pasur. Konkurrencë brutale për dominim. Një shtet që ka nevojë për ta për të ruajtur avantazhin strategjik. Dhe, mbi të gjitha, një pyetje gjithnjë e më e vështirë për t’u shmangur: Çfarë ndodh kur njerëzit që ndërtojnë teknologjinë më të fuqishme të kohës bëhen vetë aq të fuqishëm sa shteti fillon të ketë nevojë t’i kontrollojë?

Rockefeller e mësoi përgjigjen.

Standard Oil ishte shumë e madhe për t’u lënë pa kontroll.

Ndoshta pyetja e shekullit XXI do të jetë nëse AI-ja mund të bëhet shumë e fuqishme për t’u lënë vetëm në duart e atyre që e ndërtojnë.

Dhe nëse kjo ndodh, beteja e ardhshme nuk do të jetë vetëm mes OpenAI, Anthropic, Google, Meta dhe xAI.

Do të jetë mes tyre dhe shtetit.

Ashtu si një shekull më parë, beteja nuk do të jetë nëse teknologjia duhet të ekzistojë.

Do të jetë kush ka të drejtë të vendosë se sa pushtet mund të ketë ajo.