Njeriu që përfaqëson Iranin post-klerik

Një analizë e publikuar nga studiuesi Menahem Merhavy në institutin Harry S. Truman të Universitetit Hebraik të Jerusalemit për revistën Foreign Policy, argumenton se Irani po kalon një transformim të thellë politik, ku pushteti real është zhvendosur nga kleri drejt strukturave të sigurisë dhe Gardës Revolucionare Islamike (IRGC).

Në qendër të këtij zhvillimi, sipas autorit, qëndron figura e Mohammad Bagher Zolghadr, i përshkruar si përfaqësues i një brezi drejtuesish që nuk burojnë nga politika tradicionale, por nga “arkitektura e brendshme e shtetit të sigurisë iranian”.

Sipas analizës, Republika Islamike u krijua fillimisht si një shtet i drejtuar nga kleri, por në praktikë, pushteti është zhvendosur gradualisht drejt IRGC-së, inteligjencës dhe rrjeteve të sigurisë që veprojnë brenda dhe jashtë institucioneve formale.

Merhavy argumenton se ky proces nuk është i ri dhe as rezultat i luftës së fundit me SHBA-të dhe Izraelin, por një evolucion i gjatë që ka nisur dekada më parë.

Rrënjët e transformimit

Analiza identifikon disa momente kyçe në kursin historik:

-Protestat studentore të vitit 1999, kur IRGC sinjalizoi se do të ndërhynte nëse reformat politike shkonin “shumë larg”.

-Vrasjet e intelektualëve dhe disidentëve në fund të viteve ’90, të cilat zbuluan ekzistencën e një aparati paralel represiv.

-Lëvizja “Green Movement” në vitin 2009, kur protestat masive pas zgjedhjeve u shtypën me forcë nga IRGC dhe Basij.

Sipas autorit, këto zhvillime treguan se pushteti real në Iran nuk qëndron më te institucionet politike apo zgjedhjet, por te struktura të sigurisë të afta të imponojnë vendimmarrjen.

Figura e Zolghadr

Mohammad Bagher Zolghadr përshkruhet si produkt i këtij sistemi. Ai nuk është politikan klasik, por pjesë e brezit të formuar brenda rrjeteve të IRGC-së gjatë luftës Iran-Irak.

Karriera e tij, sipas analizës, u zhvillua brenda strukturave të sigurisë dhe inteligjencës, duke e bërë atë përfaqësues të një modeli të ri pushteti ku dallimi mes ushtarakut dhe civilit po zhduket.

Emërimi i tij në një rol të lartë pas vdekjes së Ali Larijanit interpretohet si shenjë e konsolidimit të këtij modeli, ku vendimmarrja nuk kalon më përmes ndërmjetësimit politik, por përmes rrjeteve të sigurisë.

Analiza thekson se IRGC është bërë aktori dominues në politikën e jashtme, ekonominë dhe sigurinë.

Kleri mbetet simbolikisht i rëndësishëm, por me ndikim të zvogëluar në vendimmarrje. Institucionet politike dhe zgjedhjet funksionojnë brenda kufijve të përcaktuar nga aparati i sigurisë.

Sipas autorit, Irani nuk është ende një regjim ushtarak klasik, por një sistem ku “pushteti është gjithnjë e më shumë i përqendruar në një aparat të organizuar force”.

Implikimet

Analiza sugjeron se presioni i jashtëm nuk pritet të sjellë liberalizim politik, por përkundrazi forcim të aparatit të sigurisë. Proceset elektorale kanë rol të kufizuar në ndryshimin e drejtimit strategjik të vendit.

Ndërsa politika e jashtme iraniane do të vazhdojë të udhëhiqet nga logjika e mbijetesës dhe deterrencës.

Sipas përfundimit të artikullit, Republika Islamike po evoluon drejt një modeli ku pushteti nuk buron më nga autoriteti klerikal apo negociatat politike, por nga struktura të konsoliduara të sigurisë që kanë kaluar nga roli mbështetës në qendër të sistemit shtetëror.

“Irani vazhdon të flasë në gjuhën e sundimit klerikal”, përfundon analiza, “por gjithnjë e më shumë qeveriset nga ata që nuk kanë më nevojë për të”.