Marrëveshja bërthamore me Arabinë Saudite vë në provë Trump-in
CNN raportoi se administrata Trump ka përfunduar tashmë një draft-marrëveshje që i lejon Arabisë Saudite të pasurojë uranium në territorin e saj për qëllime të energjisë bërthamore civile, ndërsa negociatat për marrëveshjen janë mbyllur praktikisht që në tetorin e kaluar.
Sipas dokumenteve dhe burimeve të cituara nga rrjeti televiziv, drafti nuk e detyron Arabinë Saudite të nënshkruajë Protokollin Shtesë të Agjencisë Ndërkombëtare për Energjinë Atomike (IAEA), i cili do t’i jepte agjencisë kompetenca më të gjera për të kryer inspektime të papritura në mbretëri. Marrëveshja e përfunduar tani pret vetëm firmën përfundimtare të presidentit Donald Trump përpara se t’i paraqitet Kongresit për miratim.
Raporti u publikua menjëherë pas vdekjes së papritur të senatorit Lindsey Graham. Edhe pse ai ende nuk është varrosur, duket se bashkë me të po varroset edhe një pjesë e madhe e vizionit të tij strategjik për Lindjen e Mesme.
Graham, arkitekti kryesor dhe shtytësi i përpjekjeve për ndërmjetësim rajonal që nga koha kur drejtonte një nismë dypartiake së bashku me senatorin demokrat Richard Blumenthal, besonte se zgjerimi i Marrëveshjeve të Abrahamit dhe përfshirja e Arabisë Saudite në një aleancë mbrojtëse të mbështetur nga SHBA, të shoqëruar me një program civil bërthamor, përbënin makthin më të madh strategjik për Teheranin dhe rrugën e vetme për t’i dhënë fund konfliktit.
Megjithatë, në rrethanat aktuale, ky projekt ambicioz ka nisur të shpërbëhet, edhe pse është bërë gjithnjë e më e qartë se potenciali i tij i vërtetë qëndronte në faktin se ishte pjesë e një marrëveshjeje shumë më të gjerë rajonale dhe jo një nismë e izoluar.
Vetëm fundjavën e kaluar, Nadav Eyal, kolumnist i njohur i gazetës Yedioth Ahronoth, kompania mëmë e ynet, raportoi atë që e cilësoi si mundësinë më të madhe politike të humbur nga Izraeli.
Sipas raportit, princi i kurorës saudite Mohammed bin Salman ishte i gatshëm, gjatë luftës, të ndiqte një paketë historike që përfshinte normalizimin e plotë të marrëdhënieve me Izraelin, një armëpushim, kthimin e të gjithë pengjeve dhe dislokimin e trupave saudite për të ndihmuar administrimin e Rripit të Gazës, në këmbim të një angazhimi izraelit për një rrugë të besueshme drejt krijimit të një shteti palestinez brenda pesë deri në shtatë vjet.
Megjithatë, sipas raportit, kryeministri Benjamin Netanyahu e refuzoi këtë propozim, duke humbur atë që cilësohej si një mundësi historike për një marrëveshje.
Sipas Eyal, kostoja e kësaj mundësie të humbur shkon përtej diplomacisë dhe prek interesat më të gjera strategjike dhe ekonomike. Ai raportoi se, ndërsa Izraeli ka mbetur jashtë, Korridori Ekonomik Indi-Lindja e Mesme-Evropë (IMEC) vazhdon të ecë përpara pa pjesëmarrjen izraelite.
Rëndësia e IMEC është e konsiderueshme. Përtej rrjetit hekurudhor të planifikuar, që pritej të arrinte deri në Portin e Haifës, projekti është zgjeruar në një nismë shumë më të gjerë infrastrukturore rajonale që përfshin rrjete me fibra optike për lidhje dixhitale dhe siguri kibernetike, infrastrukturë për hidrogjenin e gjelbër, automatizim, inteligjencë artificiale dhe teknologji të tjera të avancuara.
Sipas raportit, ky rrjet po zhvillohet në heshtje përmes takimeve në Uashington, ndërsa Izraeli nuk është më pjesë e itinerarit të parashikuar të “korridorit të paqes” dhe po përjashtohet nga arkitektura e re ekonomike dhe teknologjike që po formësohet në rajon.
Një ndryshim i thellë në mënyrën e të menduarit në Shtëpinë e Bardhë
Krahas kësaj mundësie të humbur, raporti i CNN se marrëveshja bërthamore tashmë është përfunduar dhe pret vetëm firmën e presidentit sinjalizon një ndryshim të thellë në qasjen e Shtëpisë së Bardhë, i cili buron edhe nga lëshime të bëra më herët.
Në praktikë, tërheqja e SHBA-së nga kërkesat e saj kryesore nisi vitin e kaluar, kur administrata Trump ndryshoi në mënyrë drastike politikën duke hequr dorë nga një kusht mbi të cilin administrata Biden kishte këmbëngulur: që marrëveshja për energjinë bërthamore civile dhe pakti i mbrojtjes të kushtëzoheshin me normalizimin dhe njohjen zyrtare të Izraelit nga Arabia Saudite.
Ky vendim, që e la Izraelin jashtë kuadrit të menjëhershëm të negociatave, hapi rrugën për draft-marrëveshjen aktuale, të përshtatur sipas kërkesave të Riadit. Ajo do t’i lejonte Arabisë Saudite të pasuronte uranium në territorin e saj pa nënshkruar Protokollin Shtesë të IAEA-së, duke shmangur kështu regjimin më të rreptë të inspektimeve.
Arabia Saudite ndodhet tani në një udhëkryq strategjik. Edhe pse negociatat teknike kanë përfunduar, firma e Trump është shtyrë për shkak të luftës në vazhdim me Iranin dhe shqetësimeve për kundërshtimin në Kongres. Vdekja e papritur e Graham e ka lënë administratën pa njeriun që konsiderohej mbështetësi kryesor i marrëveshjes dhe që ishte në gjendje të siguronte votat e nevojshme në Capitol Hill për miratimin e saj.
Aktualisht ekziston një skepticizëm i thellë dypartiak në Kongres lidhur me dhënien e kapaciteteve bërthamore civile Arabisë Saudite, veçanërisht nëse ato nuk lidhen me një iniciativë shumë më të gjerë diplomatike rajonale.
Pikërisht këtë kuadër më të gjerë synonin të promovonin administrata Biden dhe Lindsey Graham. Senatori i ndjerë ishte zotuar se do të punonte personalisht për të siguruar shumicën kushtetuese prej 67 senatorësh – dy të tretat e Senatit – të nevojshme për ratifikimin e një traktati historik mbrojtës dhe marrëveshjeje për energjinë bërthamore civile, duke integruar njëkohësisht Arabinë Saudite në korridorin ekonomik IMEC.
Mes kësaj pasigurie, autori argumenton se është me rëndësi jetike që Izraeli t’i shfrytëzojë këto zhvillime dhe të shmangë përjashtimin nga arkitektura e re diplomatike dhe ekonomike që po merr formë.
Për Jerusalemin, objektivi nuk duhet të jetë kundërshtimi i rritjes së ndikimit saudit, por mbështetja e integrimit të mbretërisë si pjesë e një pakete shumë më të gjerë rajonale.
Çelësi për stabilitetin rajonal, sipas artikullit, është rikthimi i marrëveshjes bërthamore në tryezën e negociatave rajonale dhe rilidhja e saj me iniciativa si korridori IMEC dhe normalizimi i marrëdhënieve me Izraelin.
Vetëm duke integruar interesat e sigurisë, diplomacisë dhe ekonomisë së Izraelit në këtë iniciativë më të gjerë mund të ndërtohet një koalicion rajonal i fortë dhe efektiv, i aftë të shfrytëzojë ndikimin e Arabisë Saudite për të frenuar boshtin rajonal të udhëhequr nga Irani.
Shtëpia e Bardhë përballet tani me një zgjedhje “gjithçka ose asgjë”. Pa arkitektin kryesor të marrëveshjes në Senat dhe me shkëputjen e saj nga konteksti më i gjerë rajonal, Trump duhet të vendosë nëse do të rrezikojë një përballje të drejtpërdrejtë politike me një Kongres skeptik, apo do të ngrijë ambiciet bërthamore të Arabisë Saudite në kulmin e përballjes me Teheranin, për të rillogaritur situatën dhe për të ndjekur marrëveshjen më të gjerë rajonale që, sipas autorit, është e domosdoshme.
Dr. Kobby Barda është pedagog në Institutin e Teknologjisë Holon (HIT) dhe studiues i lartë në Institutin për Politikat e Popullit Hebre (JPPI).