E vërteta e “Dedës” tek “Rrugë të bardha” dhe pse historia e filmit është e “sajuar”

Nga Bajram Peçi

Të ndryshosh në funksion të artit të letërsisë-Mbi “Rrugë të bardha”.

Në 90 vjetorin e të ndjerit Vath Koreshi, kujtimit të tij, m’u duk më e përshtatshme të risjell në memorien e lexuesit një shkrim të botuar vite më parë në shtypin e përditshëm, botuar në Ditën Ndërkombëtare të Librit.

Ajo çka më nxit të hedh edhe unë disa rreshta janë mbresa si homazh përkujtimor për Vathin, një ndër shokët e mi më të vyer; për Rikard Ljarjan e të tjerë protagonist, pjesë e skenareve të mjeshtrit Koreshi.

Janë qindra ata që, mes filmave të luajtur nga i ndjeri, kujtojnë Dedën e “Rrugë të bardha”. Në kohën kur u shfaq filmi pati shumë tërheqje te spektatorët. Regjia, loja aktoreske dhe skenari ishin një kombinim që rrallë e sjell kinematografia, siç ndodhi! Është nga të rrallët filma që ende shihen me ëndje.

Në këto kujtime për artin e letërsisë, dua të shkruaj pak gjëra për skenarin e Vath Koreshit. Lexoj prej disa personave se skenari nuk përputhet me të vërtetën e japin detaje mbi figurën e njeriut mbi të cilën u mbështet autori për të shkruar skenarin. Nga e vërteta te filmi ka përpos se vetëm dy të vërteta: data 31 dhjetor e ngjarjes dhe vdekja e fillrojtësit. Pra ngjarja ka qenë e vërtetë.

Fillrojtësi Pjetër Llesh Doda u nis në datën 31 të dhjetorit, nga Domgjoni i Fanit të Mirditës, të lidhi linjën e këputur me Kukësin. Gjithçka tjetër është art krijues i letërsisë, janë krijimtari letrare e këtij mjeshtri të madh të skenareve dhe novelave, Vath Koreshit.

Pas dy javësh, koha kur u bë e mundur gjetja e trupit të ngrirë pranë një shtylle telefoni, ngjarja tërhoqi vëmendjen e udhëheqjes së shtetit komunist. Ishte koha kur heroizmit të individit i thurreshin lavde e ditirambe, me qëllim mobilizimin e popullit për të sakrifikuar pa u ankuar në përballimin e situatave ekonomike të përkeqësuara.

Pas prishjes përfundimtare me Bashkimin Sovjetik dhe ndërprerjen e ndihmave nga vëndet e kampit socialist, ishte gjetur si ushqim ideollogjik e kulturor, heroizmi. Kështu kish ndodhur para Pjetrit me Adem Rekën-detar.

Pjetër Llesh Doda ishte i dyti. U pasua pas disa muajsh me figurat e Muhamet Shehut e Myrteza Kepit-në naftë, Shkurte Pal Vatës-aksioniste, Agron Elezit-ushtar, Ismet Bruçaj-mësues. Të gjithë këta u harruan e s’kishte si ndodhte ndryshe, ndonëse kishin dhënë jetën në krye të detyrës. Ka bërë përjashtim vetëm rasti i fillrojtësit. Shkaku që kujtohet ende, është filmi “Rrugë të bardha”.

Vathit nuk i tha kush që të shkruante. Atë e tërhoqi dhe i pëlqeu hapësira, ku ishte zhvilluar ngjarja, një hapësirë që e njihte mirë se e kish përjetuar. Sapo kish mbaruar shkollën e mesme, atë që quhej “Politeknikumi”, kish filluar të punonte si mekanik me një brigadë shpim-kërkimi në Tropojë.

Ende pa filluar fakultetin, kish përjetuar dimër të egër, borë dhe kish njohur natyrën, si të hapësirës ashtu dhe të njerëzve. I përdori këto për skenarin, pa ditur asgjë tjetër për heroin, përveç ndodhisë fatkeqe, që u shndërrua në akt heroizmi, pohim që ma kish shprehur në bashkëbisedimet tona të gjata.

Intuita e një shkrimtari të kalibrit të Vathit e çoi drejt suksesit, duke ndërtuar një Dedë letrar tërheqës, të pëlqyeshëm e mbresëlënës. Njohësi i kinematografisë, ndonëse kufizimeve atëbotë, krijon një linjë shpirtërore, një ndjenjë që fillon të lindë mes dy të rinjve; krijon dhe një grup të rinjsh, të vërtetë, siç ndodhte në jetën e mineral-kërkuesve.

Këtu vjen artisti, Rikard Ljarja, që pason nga shkëlqimi i të tjerëve protagonist: Ilia Shytit, Elida Cangonjit, Robert Ndrenikës, Agim Qirjaqit, Minella Borovës. Secili prej tyre, njëri më i madh se tjetri, gdhëndi përsosmërisht figurat e xha Rizait, Zanës, mësuesit të letërsisë, punëtorit.

Dedën e krijoi Vathi, sipas përfytyrimit të tij; Dedën e krijoi Viktor Gjika, duke ja besuar rolin Rikardit; Dedën e përsosi Rikardi, me fytyrën tërheqëse të një djaloshi, me ëmbësinë e çiltër të syve të tij, thjeshtësinë dhe heshtjen, fjalët e pakta e të kursyera, të cilat Vathi kish qenë i vëmendshim t’ja nxirrte në pah si cilësi.

Duke patur fatin që të kem njohur dhe patur miqësinë si të Rikardit ashtu dhe të Vathit, kam patur dhe mundësi që të mësoj shumë gjëra prej tyre, mbi situatat si u bë filmi. Kështu, Rikardi më tregonte për inxhinierin e PTT-ve në Tiranë, Ing. Nanon, që i kish mësuar se si lidheshin telat e këputur.

Ky inxhinier me kontribute të mëdha në ngritjen e rrjetit mes pyjeve, ishte i jati i shokut tim, Leonardit. Rikardi më tregonte se si këmbëngulja e ing.Nanos për ta bërë figurën e fillrojtësit plotësisht të besueshëm, shtrihej te detaje, se ku vendoseshin kambalecat, si ngrihej një shtyllë, etj.

Filmi “Rrugë të bardha” është i vemi krijim i kinematografisë shqiptare që ruhet i arkivuar në Muzeun e Postë-Telekomunikacioneve, pranë UPU-së (Organizata Botërore e Postave) dhe shfaqet me raste kongresesh që bëhen në çdo katër vjet. Siç shihet, filmi me vlerat e tij ka patur edhe njohje ndërkombëtare. Me temë për postat mund të jenë bërë me qindra filma, madje nga prodhues të famshëm botëror, por mes tyre është zgjedhur ky film i yni!

Rikardi u largua nga jeta për t’ju bashkuar Ilia Shytit, ikur në 2003-shin; Vath Koreshit në 2006-tën; Viktor Gjikës në 2009-tën; Agim Qirjaqit në 2010-tën dhe Elida Cangonjit në 2016-tën. Këta gjigandë na ndriçuan shpirtin, na plotësuan si njerëz, na zgjuan ndjenja e aspirata, na zbutën zemrën dhe na mprehën mëndjen. Të paharruar qofshin në jetë të jetëve!

Je e mbetesh i përjetshëm mes nesh, Vath!