‘Skenari më i keq është kaosi total’: Vrasja e Khameneit dhe dilema e ndryshimit të regjimit në Iran

Nga një operacion ajror i përbashkët SHBA–Izrael që përfundoi me vrasjen e Ajatollahut Ali Khamenei, bota hyri në një fazë të re dhe të pasigurt të krizës në Lindjen e Mesme.

Por nëse eliminimi i Liderit Suprem përbën një çast historik, ai nuk garanton atë që Washingtoni duket se synon: rrëzimin e regjimit iranian.

Një goditje historike, por jo përfundimtare

Sipas zyrtarëve amerikanë, kompleksi i Khameneit në Teheran ishte ndër objektivat kryesore të bombardimeve. Imazhet satelitore tregojnë shkatërrim të gjerë.

Brenda ditës, në qarqet e sigurisë në SHBA u arrit në përfundimin se udhëheqësi suprem ishte vrarë – një zhvillim i paprecedentë që nga Revolucioni Islamik i vitit 1979.

Presidenti Donald Trump e cilësoi Khamenein “një nga njerëzit më të këqij në histori” dhe u bëri thirrje iranianëve të ngrihen kundër qeverisë së tyre, duke sugjeruar se ky mund të jetë “shansi i vetëm për breza”.

Por vrasja e një figure simbolike dhe politike nuk është e barabartë me rrëzimin e sistemit që ai përfaqëson.

Objektivi real: Ndryshimi i regjimit

Operacioni nuk ishte thjesht një goditje parandaluese kundër kapaciteteve bërthamore. Ai duket të jetë konceptuar si një hap drejt ndryshimit të regjimit.

Megjithatë, ekspertët paralajmërojnë se sulmet ajrore – sado intensive – rrallë prodhojnë vetë kolaps politik. Për të arritur një transformim të tillë kërkohet ose:

Fragmentim i elitës sunduese,

Kryengritje popullore e qëndrueshme,

Ose ndërhyrje tokësore – e cila aktualisht përjashtohet nga Washingtoni.

Një ish-zyrtar amerikan i Inteligjencës paralajmëroi se supozimi se vrasja e Khameneit do të çojë automatikisht në dorëzim të strukturave të tjera të pushtetit është “tepër optimist”.

Roli i Gardës Revolucionare

Garda Revolucionare Islamike e Iranit (IRGC) mbetet aktori më i fortë institucional në vend.

Struktura e saj e decentralizuar dhe përgatitja për skenarë destabilizimi e bëjnë atë kandidatin më të mundshëm për të mbushur vakumin e pushtetit.

Ironikisht, një kolaps i shpejtë mund të prodhojë një regjim edhe më të ashpër dhe më armiqësor ndaj SHBA-ve.

Rreziku i përshkallëzimit rajonal

Planet ushtarake amerikane kishin parashikuar disa skenarë:

Sulme balistike iraniane ndaj bazave amerikane dhe Izraelit;

Mbyllje të Ngushticës së Hormuzit, përmes së cilës kalon rreth 20% e naftës globale;

Goditje ndaj infrastrukturës energjetike në Gjirin Persik;

Cikël përshkallëzues sulmesh dhe kundërsulmesh.

Brenda orëve nga goditjet fillestare, Irani lëshoi raketa drejt objektivave rajonale. Shumica u interceptuan, por rreziku mbetet i lartë.

Mungesa e një narrative publike

Ndryshe nga administrata e George W. Bush në prag të luftës në Irak, Shtëpia e Bardhë nuk ndërtoi një argument të gjatë publik përse diplomacia kishte dështuar.

Ministri i Jashtëm i Omanit deklaroi vetëm disa orë para bombardimeve se palët ishin afër një “përparimi thelbësor” në negociatat bërthamore. Kjo ka ngritur pikëpyetje mbi kohën dhe domosdoshmërinë e sulmit.

Brenda administratës pati rezerva, përfshirë shqetësime për ndikimin në zgjedhjet afatmesme dhe përputhjen me premtimet për të shmangur luftëra të reja.

Skenarët e mundshëm

Revolta popullore e suksesshme – Opozita bashkohet, struktura e sigurisë shpërbëhet, formohet qeveri tranzitore. (Skenar optimist, por me probabilitet të ulët afatshkurtër.)

Marrje pushteti nga IRGC – Konsolidim i një regjimi më ushtarak dhe më represiv.

Status quo i dëmtuar – Regjimi mbijeton, por dobësohet; SHBA deklaron “fitore” taktike.

Kaos i zgjatur – Shtet i dështuar me uranium të pasuruar, krizë refugjatësh, destabilizim i tregjeve energjetike.

Siç paralajmëroi ish-zyrtarja e Pentagonit Dana Stroul: “Skenari më i keq është kaosi total”.

Trashëgimia politike e Trump

Trump ka kritikuar prej kohësh luftën e Irakut si një gabim strategjik që shkatërroi presidencën e Bushit. Tani, paradoksalisht, trashëgimia e tij mund të varet nga përpjekja për të rrëzuar një regjim edhe më të fuqishëm rajonal.

Ai synon të shmangë një “kënetë” ushtarake pa dërgimin e trupave tokësore. Por historia tregon se ndryshimi i regjimeve nga distanca, vetëm përmes fuqisë ajrore, rrallë prodhon stabilitet të qëndrueshëm.

Eliminimi i Liderit Suprem ishte një akt dramatik. Rrëzimi i sistemit që ai ndërtoi është një sfidë shumë më e ndërlikuar.

Pyetja tani nuk është nëse operacioni ishte historik. Pyetja është nëse ai do të mbahet mend si fillimi i një transformimi strategjik – apo si hyrja në një periudhë të re pasigurie globale.