Evropa pas Ukrainës: Lufta që zbuloi dobësitë e një kontinenti të mësuar me sigurinë

Për dekada, Evropa ndërtoi një model ekonomik dhe politik mbi një premisë që pas vitit 2022 u bë gjithnjë e më e vështirë për t’u mbajtur: se siguria ishte e garantuar, energjia do të ishte e disponueshme dhe e lirë, ndërsa mburoja amerikane do të ishte gjithmonë aty.

Lufta në Ukrainë e tronditi këtë bindje. Ajo nuk krijoi problemet e Evropës, por i bëri ato të pamundura për t’u fshehur.

“Ju keni humbur aftësinë për të kuptuar se jetoni në një botë të rrezikshme”. Kështu e mendon komentatori politik britanik Konstantin Kisin, duke përshkruar atë që ai e cilëson si një nga problemet më të mëdha të Evropës moderne. Një humbje aftësie, e cila rezonon problemet e vërteta të mëdha të kontinentit të vjetër.

Sipas tij, Evropa është bërë “shumë komode” dhe “shumë dembele” përballë realiteteve strategjike të botës.

Kisin argumenton se mirëqenia e lartë, siguria e ofruar për dekada nga aleanca transatlantike dhe besimi se konfliktet e mëdha ishin pjesë e së kaluarës i kanë lejuar vendet evropiane të shtyjnë për më vonë çështje që, në një botë më të rrezikshme, nuk mund të shtyhen më.

Dhe lufta në Ukrainë ishte momenti kur ky iluzion u përplas me realitetin.

Evropa zbuloi se siguria nuk është falas

Për pjesën më të madhe të periudhës pas Luftës së Ftohtë, shumë vende evropiane ulën gradualisht shpenzimet ushtarake, reduktuan kapacitetet prodhuese të industrisë së mbrojtjes dhe u mbështetën gjithnjë e më shumë te Shtetet e Bashkuara për sigurinë strategjike.

Kur Rusia pushtoi Ukrainën në shkurt 2022, problemi u bë konkret.

Papritur, Evropa u përball me pyetje që për vite ishin trajtuar si hipotetike.

A ka mjaftueshëm municione?

A ka mjaftueshëm sisteme të mbrojtjes ajrore?

A mund të prodhojë industria evropiane armë në sasinë që kërkon një luftë moderne?

A ka rezerva të mjaftueshme energjie?

Dhe, mbi të gjitha, a është Evropa në gjendje të mbrojë veten nëse mbështetja amerikane do të ishte më e kufizuar?

Një raport i fundit i Gjykatës Evropiane të Auditorëve paralajmëron se aftësia e BE-së për të arritur gatishmërinë e nevojshme të mbrojtjes deri në vitin 2030 mbetet e pasigurt. Shpenzimet janë rritur ndjeshëm, por vazhdojnë të ekzistojnë boshllëqe në kapacitete, fragmentim mes industrive kombëtare dhe varësi e madhe nga SHBA-të.

Pra, problemi nuk ishte thjesht se Evropa shpenzonte pak për Ushtrinë. Problemi ishte se ajo kishte humbur një pjesë të kapacitetit industrial dhe strategjik që nevojitet për të zhvilluar dhe mbajtur një ushtri moderne.

Ukraina tregoi rëndësinë e industrisë

Lufta në Ukrainë është gjithashtu një luftë industriale.

Dronë prodhohen në mijëra. Raketa përdoren me ritme të larta. Artileria konsumon sasi të mëdha municionesh. Sistemet e mbrojtjes ajrore duhet të furnizohen vazhdimisht.

Kjo ka nxjerrë në pah një realitet që për dekada ishte harruar dhe ai realitet është se fuqia ushtarake nuk fillon në fushën e betejës. Fillon në fabrika.

Nëse një shtet nuk mund të prodhojë çelik, municione, motorë, elektronikë, eksplozivë, mikroçipa dhe pajisje të tjera kritike, atëherë kapaciteti i tij ushtarak është në një masë të madhe i varur nga të tjerët.

Kjo është arsyeja pse argumenti i Kisin për çelikun meriton vëmendje.

“Çeliku është disi i rëndësishëm nëse dëshiron të kesh një ushtri”, thotë ai.

Është një fjali e thjeshtë, por prek një problem më të gjerë të politikës industriale evropiane.

Komisioni Evropian pranon se prodhimi i industrive energji-intensive të BE-së ka rënë me rreth 10–15% që nga viti 2021. Në sektorin e çelikut, kostot e energjisë janë një faktor kyç i konkurrueshmërisë, ndërsa çmimet e energjisë elektrike në BE mbeten shumë më të larta se në SHBA.

Kjo nuk është vetëm çështje ekonomike.

Në një botë të paqëndrueshme, varësia industriale bëhet edhe çështje sigurie kombëtare.

Energjia: gabimi që lufta e bëri të dukshëm

Ndoshta askund tjetër nuk u shfaq më qartë kjo dobësi se sa në energji.

Për vite, Gjermania ndërtoi një model ekonomik që kombinonte industrinë e fuqishme, energjinë relativisht të lirë dhe importet e mëdha të gazit rus.

Kur Rusia pushtoi Ukrainën, modeli u trondit.

Evropa u detyrua të diversifikonte furnizimet energjetike, të ndërtonte infrastrukturë të re dhe të kërkonte burime alternative.

Por problemi nuk është zhdukur.

Komisioni Evropian vazhdon të identifikojë kostot e larta të energjisë, varësinë nga importet dhe nevojën për të ruajtur industrinë energji-intensive si probleme të rëndësishme për konkurrueshmërinë evropiane.

Këtu argumenti i Kisin për “net zero” kërkon një nuancë.

Problemi nuk është domosdoshmërish objektivi i dekarbonizimit në vetvete. Problemi është mënyra se si ai realizohet.

Një Evropë që dëshiron të dekarbonizojë ekonominë, por në të njëjtën kohë humbet prodhimin industrial dhe bëhet më e varur nga importet e teknologjive, mineraleve, baterive apo produkteve industriale nga vende të tjera, rrezikon të zëvendësojë një varësi me një tjetër.

Kjo është pikërisht arsyeja pse raporti i Mario Draghit për konkurrueshmërinë evropiane e vendosi energjinë, produktivitetin, investimet dhe industrinë në qendër të debatit për të ardhmen e BE-së.

Ukraina e ndryshoi edhe Evropën ushtarakisht

Megjithatë, do të ishte e padrejtë të thuhej se Evropa nuk ka reaguar.

Në fakt, ndryshimi që nga viti 2022 është i madh.

Sipas Agjencisë Evropiane të Mbrojtjes, vendet e BE-së shpenzuan rreth 418 miliardë euro për mbrojtjen në vitin 2025, 20% më shumë se një vit më parë. Për vitin 2026 parashikohet që shpenzimet të arrijnë rreth 454 miliardë euro.

BE-ja ka ndërmarrë gjithashtu planin Readiness 2030, i cili synon të mobilizojë deri në 800 miliardë euro për forcimin e mbrojtjes evropiane, ndërsa instrumenti SAFE parashikon deri në 150 miliardë euro kredi për investime në fusha si mbrojtja ajrore, dronët dhe siguria kibernetike.

Në qershor, Këshilli Evropian deklaroi se gatishmëria evropiane e mbrojtjes duhet të rritet në mënyrë vendimtare deri në vitin 2030, ndërsa theksoi nevojën për të reduktuar varësitë strategjike dhe për të forcuar industrinë evropiane të mbrojtjes.

Pra, Evropa po ndryshon. Por pyetja është nëse po ndryshon mjaftueshëm shpejt.

Problemi nuk është vetëm sa para shpenzon Evropa

Kjo është ndoshta pjesa më e rëndësishme e debatit.

Nuk mjafton të rritësh buxhetet e mbrojtjes nëse paratë shkojnë në sisteme të ndryshme kombëtare që nuk komunikojnë me njëra-tjetrën, nëse prodhimi kërkon vite për t’u rritur dhe nëse vendet evropiane vazhdojnë të blejnë pjesën më të madhe të pajisjeve kritike jashtë kontinentit.

Evropa ka një treg të madh, por industria e saj e mbrojtjes mbetet e fragmentuar.

Prandaj BE-ja po synon rritjen e prokurimeve të përbashkëta dhe të kapaciteteve të industrisë së saj të mbrojtjes. Udhërrëfyesi i BE-së për vitin 2030 vendos objektiva për rritjen e prokurimeve të përbashkëta dhe për një pjesë më të madhe të investimeve që duhet të shkojë te industria evropiane.

Por vetë raportet evropiane tregojnë se hendeku ende ekziston.

Lufta ka provuar se një kontinent mund të ketë para, universitete, kompani të mëdha dhe ekonomi të fuqishme, por përsëri të mos ketë kapacitetin strategjik për të prodhuar shpejt atë që i nevojitet në një krizë.

Ukraina si laborator i luftës moderne

Një tjetër mësim i luftës është teknologjik.

Dronët janë bërë pjesë qendrore e konfliktit. Inteligjenca artificiale, lufta elektronike, satelitët, sistemet e zbulimit dhe mbrojtja kundër dronëve janë po aq të rëndësishme sa tanket dhe artileria tradicionale.

Evropa po investon në këto fusha, por problemi është ritmi.

Ndërkohë që Rusia dhe Ukraina kanë zhvilluar me shpejtësi mënyra të reja të luftimit, burokracia evropiane dhe procedurat e prokurimit shpesh lëvizin më ngadalë.

Prandaj lufta në Ukrainë nuk është vetëm një alarm për ushtritë evropiane. Është një alarm për modelin e vendimmarrjes evropiane.

A po largohet Evropa nga “komoditeti”?

Këtu qëndron paradoksi.

Kisin ka të drejtë në një pikë thelbësore: për shumë vite, Evropa u soll sikur rreziku strategjik ishte zhdukur.

Por sot tabloja është tjetër.

Evropa po rrit shpenzimet ushtarake. Po investon në industrinë e mbrojtjes. Po përpiqet të ulë varësinë energjetike. Po ndërton politika për mineralet kritike dhe zinxhirët e furnizimit. Po financon më shumë prodhimin e armëve dhe po e sheh Ukrainën gjithnjë e më shumë si pjesë të sigurisë së vet.

Vetëm në gusht 2026, Komisioni Evropian miratoi 6.1 miliardë euro të tjera për prokurime të mbrojtjes së Ukrainës, ndërsa komponenti i mbrojtjes i paketës evropiane për Ukrainën parashikon dhjetëra miliarda euro për forcimin e kapaciteteve industriale të mbrojtjes.

Pra, përgjigjja evropiane ekziston.

Pyetja është nëse ajo do të jetë e mjaftueshme.

Lufta e Ukrainës si zgjim strategjik

Në fund, lufta në Ukrainë ka bërë diçka që shumë dokumente strategjike nuk kishin arritur ta bënin për dekada: e ka detyruar Evropën të mendojë përsëri për fuqinë.

Fuqia nuk është vetëm GDP-ja.

Nuk është vetëm mirëqenia sociale.

Nuk është vetëm teknologjia.

Dhe nuk është vetëm ushtria.

Fuqia është aftësia për të prodhuar energjinë, ushqimin, çelikun, municionet, teknologjinë dhe infrastrukturën që të duhen kur zinxhirët globalë ndërpriten dhe kur siguria vihet në pikëpyetje.

Evropa ende i ka shumë prej këtyre avantazheve. Ka kapital, industri, dije, teknologji dhe një treg të jashtëzakonshëm. Problemi është se disa prej tyre janë dobësuar dhe disa të tjera janë bërë të varura nga jashtë.

Kjo është arsyeja pse Ukraina është më shumë se një luftë në kufijtë lindorë të Evropës.

Ajo është një test për modelin evropian.

Testi nuk është vetëm nëse Ukraina mund të mbrohet.