Tirana fitoi në fushë, diktatura e përjashtoi nga kampionati – Dëshmia e rrallë për Partizanin, Petrit Dumen dhe dramën e 24 qershorit 1967

Ka ndeshje që mbeten në histori për golat, trofetë apo spektaklin. Dhe ka të tjera që mbeten sepse, përtej 90 minutave, bëhen pasqyrë e një epoke të tërë.

Një prej tyre është padyshim derbi 17 Nëntori – Partizani i 24 qershorit 1967, një nga episodet më të pazakonta në historinë e futbollit shqiptar. Në atë pasdite të nxehtë në stadiumin “Qemal Stafa”, bardheblutë fituan 2-1. Por pak ditë më vonë, në vend që të festonin titullin, dy skuadrat u përjashtuan nga vazhdimi i kampionatit.

Dhe këtu nis një prej historive më të debatueshme të sportit shqiptar të shekullit XX.

Dy skuadrat që sfiduan monopolin

Për vite me radhë, kampionati shqiptar ishte dominuar nga dy skuadra të lidhura drejtpërdrejt me strukturat shtetërore të regjimit: FK Partizani Albania, skuadër e Ministrisë së Mbrojtjes, dhe FC Dinamo City, e lidhur me strukturat e Ministrisë së Brendshme.

Në vitet përpara shpërthimit të 17 Nëntorit, sot KF Tirana, këto dy ekipe kishin krijuar një dominim pothuajse absolut. Në statistikat historike, deri në vitin 1964, Partizani kishte fituar 10 tituj dhe Dinamo 6. Më pas erdhi kthesa.

17 Nëntori fitoi kampionatin 1964-1965, duke thyer për herë të parë në atë periudhë dominimin e dy skuadrave shtetërore. Një vit më vonë, bardheblutë e përsëritën suksesin, duke u shpallur sërish kampionë në sezonin 1965-1966.

Madje, titulli i dytë erdhi pas një ndeshjeje të posaçme vendimtare kundër Partizanit, pasi të dyja skuadrat kishin mbyllur kampionatin me pikë të barabarta. Në “Qemal Stafa”, 17 Nëntori fitoi 2-1 dhe Nuri Bylyku, si kapiten, ngriti trofeun.

Ishte më shumë se një sukses sportiv. Për tifozët bardheblu, skuadra po rikthente emrin dhe identitetin e vjetër të Tiranës në një periudhë kur klubi zyrtarisht mbante emrin 17 Nëntori.

Sezoni 1966-1967; Tirana përsëri në krye

Sezoni pasues nisi me 17 Nëntorin si kampion në fuqi. Dhe skuadra e drejtuar nga Myslym Alla vazhdoi të ishte në garë për titullin.

Më 24 qershor 1967, në javën e 19-të, situata në krye të renditjes ishte e qartë: 17 Nëntori kishte 33 pikë, Dinamo 31, ndërsa Partizani 25. Pra, Partizani nuk ishte më në garën reale për titullin; ndeshja me 17 Nëntorin ishte mbi të gjitha një derbi me peshë të jashtëzakonshme për kryesuesit.

Atmosfera në “Qemal Stafa” ishte e jashtëzakonshme. Ndeshjen e drejtoi arbitri Fidai Pupa, me A. Dalin dhe K. Dinen si asistentë. Të dhënat e kohës dhe dëshmitë e protagonistëve konfirmojnë se përballja ishte një nga ndeshjet më të rëndësishme të atij kampionati.

Në fushë, 17 Nëntori fitoi 2-1. Në listën e shënuesve figurojnë Pavllo Bukoviku dhe Bahri Ishka për 17 Nëntorin, ndërsa Robert Jashari për Partizanin. Pas këtij rezultati, rruga drejt titullit dukej e hapur. Por ajo që ndodhi më pas ndryshoi gjithçka.

Përplasja në korridoret e stadiumit

Pikërisht këtu dëshmitë e protagonistëve nuk janë identike.

Disa prej tyre kanë folur për tensione dhe përplasje pas përfundimit të ndeshjes, në korridoret pranë dhomave të zhveshjes. Ish-futbollisti i Partizanit, Spiro Gjika, ka dhënë një rrëfim konkret për një konflikt që nisi pas ndeshjes dhe më pas përfshiu lojtarë të të dyja skuadrave. Sipas dëshmisë së tij, situata mund të kishte degjeneruar më rëndë, por ndërhyrja e Qemal Ballukut e frenoi përshkallëzimin.

Nga ana tjetër, Niko Xhaçka, një nga protagonistët e 17 Nëntorit, ka dhënë një version shumë më të butë. Ai ka deklaruar se gjatë 90 minutave nuk kishte ndodhur ndonjë incident i jashtëzakonshëm dhe se vetë e kishte marrë vesh vetëm të nesërmen për përplasjet në korridoret e stadiumit. Për Xhaçkën, masa që pasoi ishte e pajustifikueshme dhe politike.

Pra, një gjë është e sigurt: ka pasur një konflikt pas ndeshjes, por shkalla dhe përgjegjësitë e tij mbeten objekt dëshmish të ndryshme.

Vendimi që tronditi futbollin shqiptar

Më 27 qershor 1967, vetëm tri ditë pas derbit, gazeta “Sporti Popullor” publikoi vendimin e Federatës Shqiptare të Futbollit.

Vendimi ishte i jashtëzakonshëm: 17 Nëntori dhe Partizani u përjashtuan nga vazhdimi i kampionatit për shfaqje të theksuara antisportive.

Kjo do të thoshte se dy skuadrat nuk do të zhvillonin tri ndeshjet e fundit. Në tabelën përfundimtare, ndeshja mes tyre u regjistrua si humbje 3-0 për të dyja ekipet, një situatë statistikisht e pazakontë që është dokumentuar edhe në arkivat statistikore të kampionatit.

Pas përjashtimit, titulli përfundoi te Dinamo, e cila e mbylli sezonin me 38 pikë, ndërsa 17 Nëntori mbeti me 33. Dhe pikërisht këtu lind pyetja që prej dekadash nuk ka marrë një përgjigje përfundimtare:

A ishte thjesht një vendim disiplinor apo ndërhyrje politike për të ndalur Tiranën?

Dëshmitë për ndikimin politik

Shkrimtari dhe gazetari i njohur Skifter Këlliçi, i cili e ka trajtuar gjatë historinë e futbollit shqiptar, ka sjellë një tjetër dimension të kësaj historie.

Sipas dëshmisë së tij, shumica e anëtarëve të Byrosë Politike që ndiqnin rregullisht futbollin ishin tifozë të Partizanit, ndërsa Kadri Hazbiu paraqitet si përjashtim. Këlliçi përmend edhe një figurë shumë të fuqishme të regjimit, gjeneral-lejtënant Petrit Dume, duke rrëfyer se ai në pushimet e ndeshjeve të Partizanit zbriste deri në dhomat e zhveshjes dhe ndërhynte për ndryshime në formacion kur mendonte se një futbollist nuk po luante mirë.

Kjo dëshmi nuk duhet trajtuar si procesverbal zyrtar i Byrosë Politike, por si dëshmi personale e një gazetari që e ka ndjekur nga afër futbollin e asaj periudhe.

Edhe një dëshmi tjetër e rëndësishme vjen nga ish-futbollisti i Partizanit, Miço Ndini, i cili, sipas Këlliçit, ka treguar për ndërhyrjet e Dumes ndaj futbollistëve të Partizanit edhe pas humbjeve.

Pra, ndërhyrja e njerëzve të lartë të regjimit në jetën e klubeve nuk është thjesht një legjendë e krijuar dekada më vonë; ekzistojnë dëshmi të protagonistëve për një kulturë ku autoritetet e larta politike dhe ushtarake ndiqnin nga afër dhe ndërhynin në sport.

Tirana nuk ishte thjesht një skuadër

Në Shqipërinë komuniste, futbolli kishte edhe një dimension që shkonte përtej sportit. Partizani dhe Dinamo përfaqësonin dy institucione shumë të fuqishme të shtetit: ushtrinë dhe strukturat e brendshme. Ndërkohë, 17 Nëntori kishte një identitet shumë më të lidhur me qytetin e Tiranës dhe tifozërinë e saj.

Kjo shpjegon edhe një fenomen të veçantë të tribunave.

Tifozët vazhdonin ta quanin skuadrën “Tirana”, pavarësisht emrit zyrtar 17 Nëntori. Dhe thirrjet “Tirana, Tirana” shndërroheshin në një shprehje identitare që në klimën politike të kohës mund të merrte kuptime shumë më të gjera.

Sipas dëshmive të botuara nga Këlliçi, pas një fitoreje të 17 Nëntorit ndaj Besës në Kavajë, tifozë tiranas vazhduan me brohoritjet “Tirana, Tirana” edhe pasi mbërritën në Tiranë, në një ambient ku ndodhej Petrit Dume me drejtues të tjerë të regjimit.

Këto episode duhen parë në kontekstin e një sistemi ku edhe një brohoritje sportive mund të perceptohej si sfidë ndaj autoritetit. Por a ekziston dokumenti që provon urdhrin politik?

Kjo është pika ku duhet bërë dallimi mes historisë së dokumentuar dhe interpretimit. Pretendimi se Byroja Politike urdhëroi drejtpërdrejt përjashtimin e 17 Nëntorit është përsëritur nga shumë dëshmi dhe shkrime retrospektive. Edhe disa ish-futbollistë e kanë interpretuar vendimin si ndërhyrje politike.

Niko Xhaçka, për shembull, e ka cilësuar vendimin si politik dhe ka argumentuar se në fushë nuk kishte ndodhur asgjë që të justifikonte një masë të tillë. Vetë Këlliçi ka treguar se, gjatë kërkimeve të tij në Arkivin e Shtetit, nuk kishte gjetur procesverbal të mbledhjes së Federatës që të shpjegonte në mënyrë të plotë vendimin.

Kjo është shumë e rëndësishme. Nuk duhet shkruar si fakt i provuar me dokument arkivor se Byroja Politike urdhëroi përjashtimin. Ajo që mund të thuhet me siguri është se vendimi i Federatës ekzistoi, dy skuadrat u përjashtuan, Dinamo përfitoi në renditje dhe disa protagonistë të kohës e kanë interpretuar ngjarjen si ndërhyrje politike.

Një paradoks që mbeti në histori

Ka edhe një tjetër element interesant. Nëse 17 Nëntori do të ishte thjesht një skuadër e parëndësishme, incidenti i 1967-s nuk do të kishte të njëjtën peshë. Por ajo skuadër kishte fituar titullin në 1964-1965 dhe 1965-1966 dhe në sezonin 1966-1967 ishte përsëri në krye.

Pra, për herë të parë pas shumë vitesh, një ekip jashtë dyshes tradicionale të pushtetit po rrezikonte të ndërtonte një dominim të vetin. Dhe pikërisht në momentin kur ishte pranë titullit të tretë radhazi, gjithçka u ndërpre.

Ironikisht, 17 Nëntori do të rikthehej shumë shpejt. Në vitin 1968, skuadra e Myslym Allës fitoi sërish kampionatin, duke treguar se ajo gjeneratë kishte një forcë sportive reale dhe nuk ishte thjesht produkt i një episodi të vetëm.

24 qershori 1967, ndeshja që nuk u harrua

Gjysmë shekulli më vonë, historia vazhdon të prodhojë dëshmi, kundërshti dhe debate. Për disa ishte një përleshje e rëndë sportive që solli një dënim ekstrem. Për të tjerë, ishte një vendim politik i maskuar si masë disiplinore. Për tifozët e Tiranës, mbeti një plagë sportive: skuadra fitoi 2-1 në fushë, por titulli nuk iu dha.

Dhe për historinë e futbollit shqiptar, 24 qershori 1967 mbetet një nga ato data ku futbolli nuk mund të ndahet nga koha në të cilën u luajt.

A e humbi 17 Nëntori titullin për shkak të asaj që ndodhi në korridoret e “Qemal Stafës”, apo sepse, në Shqipërinë e vitit 1967, një skuadër e Tiranës po fitonte shumë?

Faktet e dokumentuara tregojnë rezultatin, renditjen dhe vendimin. Dëshmitë e protagonistëve hedhin dritë mbi atmosferën dhe ndërhyrjet politike. Por urdhri i drejtpërdrejtë politik, në mungesë të një dokumenti zyrtar të publikuar, mbetet çështje që duhet trajtuar me kujdes.

Dhe pikërisht kjo e bën historinë edhe më të fortë: sepse 24 qershori 1967 nuk është vetëm historia e një ndeshjeje. Është historia e një kohe kur edhe një top futbolli mund të përplasej me pushtetin.