Zvicra do të hapë dosjet sekrete për “Engjëllin e Vdekjes” të Auschwitz-it
Autoritetet zvicerane kanë njoftuar se do të hapin më në fund dosjet sekrete të shërbimit inteligjent mbi kriminelin famëkeq nazist Josef Mengele, por pa përcaktuar ende një datë konkrete për publikimin e tyre.
Mengele, mjek i SS-së naziste dhe një nga figurat më të errëta të Holokaustit, shërbeu në kampin e shfarosjes së Auschwitz-it, në Poloninë e pushtuar nga nazistët. Ai përzgjidhte të burgosurit që dërgoheshin në dhomat e gazit dhe zhvillonte eksperimente brutale mbi fëmijë dhe kryesisht binjakët, çka i dha nofkën “Engjëlli i Vdekjes”.
Pas Luftës së Dytë Botërore, Mengele u arratis nga Evropa duke përdorur dokumente të Kryqit të Kuq të siguruara me identitet të rremë në konsullatën zvicerane në Genoa, përpara se të vendosej në Amerikën Latine.
Për dekada me radhë kanë qarkulluar dyshime se ai mund të jetë rikthyer fshehurazi në Zvicër edhe pasi ndaj tij ishte lëshuar një urdhër-arrest ndërkombëtar në vitin 1959.
Historiania zvicerane Regula Bochsler zbuloi se në vitin 1961, Inteligjenca austriake kishte paralajmëruar autoritetet zvicerane se Mengele mund të ndodhej në territorin zviceran me identitet të rremë. Në të njëjtën periudhë, bashkëshortja e tij kishte marrë me qira një apartament pranë aeroportit të Zyrihut dhe kishte aplikuar për rezidencë të përhershme.
Sipas dokumenteve policore të zbuluara nga Bochsler, apartamenti ishte vënë nën survejim nga Policia e Zyrihut. Megjithatë, nuk është provuar kurrë nëse personi i paidentifikuar që shoqëronte gruan e Mengele ishte vetë krimineli nazist.
Për vite me radhë, historianëve iu refuzua qasja në dosjet federale, të cilat ishin vulosur deri në vitin 2071 me argumentin e “sigurisë kombëtare” dhe mbrojtjes së familjarëve të zgjeruar.
Historiani Gérard Wettstein sfidoi vendimin në gjykatë dhe organizoi një peticion për të mbuluar kostot ligjore. Pas kësaj, Shërbimi Federal i Inteligjencës së Zvicrës ndryshoi qëndrim, duke deklaruar se dosjet do të hapen “nën kushte dhe kërkesa që ende nuk janë përcaktuar”.
Disa historianë dyshojnë se dokumentet mund të përmbajnë referenca për bashkëpunim apo komunikime me Mossad, i cili në fund të viteve ’50 dhe fillim të viteve ’60 po ndiqte aktivisht kriminelët nazistë të arratisur në Amerikën Latine.
Debati ka rikthyer në vëmendje edhe raportin e ndërlikuar të Zvicrës me periudhën naziste, përfshirë akuzat historike se bankat zvicerane ruajtën pasuritë e familjeve hebreje të vrara në kampet naziste dhe refuzimin e refugjatëve hebrenj në kufi gjatë luftës.
Mengele vdiq në Brazil në vitin 1979 dhe u varros me identitet të rremë. Vetëm në vitin 1992 analizat e ADN-së konfirmuan përfundimisht identitetin e tij.
Megjithatë, pyetja mbetet ende e hapur: a u rikthye ndonjëherë Josef Mengele fshehurazi në Zvicër — dhe nëse po, a zgjodhën autoritetet të mbyllnin sytë?