Veç fjalë – Pse Kina nuk po mundet dot ta ndihmojë Iranin
Ndërsa Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Izraeli kanë goditur rëndë partnerin më të afërt të Kinës në Lindjen e Mesme, duke vrarë liderin e Iranit dhe duke u bërë thirrje qytetarëve të tij të rrëzojnë qeverinë, Pekini është përgjigjur me denoncime të ashpra, por me asgjë tjetër më shumë.
Lufta mbart disa rreziqe për Kinën, duke përfshirë mundësinë e bllokimit të një pjese të konsiderueshme të importeve të saj të naftës që kalojnë përmes Ngushticës së Hormuzit, si dhe duke nxjerrë në pah kufijtë e mbështetjes së saj për vendet me të cilat kërkon partneritet për të sfiduar dominimin global të SHBA-së.
Ministri i Jashtëm kinez Wang Yi tha të dielën se ishte “e papranueshme” që SHBA-ja dhe Izraeli të sulmonin Iranin ndërkohë që po zhvilloheshin negociata, “aq më pak të vrasin hapur një lider të një vendi sovran dhe të nxisin ndryshimin e regjimit”.
Kina “mbështet palën iraniane në ruajtjen e sovranitetit, sigurisë, integritetit territorial dhe dinjitetit kombëtar”, tha Wang, duke folur në telefon të hënën me ministrin e Jashtëm të Iranit, Abbas Araghchi.
Përtej fjalëve, kishte shumë pak gjëra të tjera që Kina mund t’i ofronte Iranit.
Në vend të kësaj, Pekini ka të ngjarë të pozicionohet si mbrojtës i rendit ndërkombëtar dhe të shmangë përfshirjen në një konflikt të zgjatur në Lindjen e Mesme, ndërsa përgatitet të punojë me këdo që do të qeverisë Iranin pasi të ndalojnë luftimet, thonë analistët.
Ky model pason mbështetjen e kufizuar të Pekinit për qeverinë e Venezuelës, një tjetër partnere e afërt e Kinës, kur ushtria amerikane kapi presidentin Nicolás Maduro në janar. Ai mund të paralajmërojë gjithashtu qëndrimin e Kinës nëse SHBA-ja do të ndërmerrte veprime kundër Kubës, me të cilën Pekini thotë se ka një “miqësi të hekurt”.
Ndërsa SHBA-ja po trondit partnerët gjeopolitikë të Kinës, përpjekjet e vazhdueshme të liderit kinez Xi Jinping për të ndërtuar një koalicion vendesh me të njëjtin mendim ka të ngjarë të njollosen. Ai ka promovuar nisma ambicioze si Global Security Initiative dhe Global Development Initiative, që paraqesin një vizion alternativ ndaj rendit botëror të udhëhequr nga Perëndimi.
Kina, së bashku me Rusinë, e ndihmoi Iranin t’i bashkohej dy grupeve shumëpalëshe ku ato janë anëtare themeluese: bllokut të ashtuquajtur BRICS të ekonomive në zhvillim në vitin 2024 dhe Shanghai Cooperation Organization, një organizatë e fokusuar në siguri, në vitin 2023.
Por anëtarësimi në këto grupe në fund i shtoi pak sigurisë së Iranit. “Është shumë zhgënjyese për këdo që besonte se Kina po ofronte një alternativë, sepse nuk ka alternativë”, tha Alicia García Herrero, krye-ekonomiste për Azinë-Paqësorin në bankën franceze Natixis. “Kina nuk do të jetë aty kur të keni nevojë për të.”
Megjithatë, lufta kundër Iranit ofron edhe disa anë pozitive për politikëbërësit kinezë. SHBA-ja po sforcon kapacitetin e saj ushtarak dhe po shteron rezervat e municioneve, veçanërisht të llojit të armëve që mund të përdoren në një konflikt të mundshëm me Kinën për Tajvanin.
SHBA-ja po i jep gjithashtu ushtrisë kineze një vështrim mbi pajisjet dhe taktikat e saj më të fundit. Ajo ka zhvendosur burime ushtarake nga Azia, një ndryshim që mund të zgjasë nëse lufta në Iran nuk përfundon shpejt.
Goditjet ndaj Iranit i kanë dhënë Kinës mundësinë ta paraqesë SHBA-në si udhëheqëse të asaj që Wang e quajti “kthimi i botës në ligjin e xhunglës”.
“Nga perspektiva kineze, ky është thjesht një shembull tjetër se si amerikanët janë burim paqëndrueshmërie, ndërsa ne jemi burim stabiliteti”, tha Andrea Ghiselli, pedagog i politikës ndërkombëtare në Universitetin e Exeter-it.
Përfshirja e disa shteteve të Gjirit, të cilat Irani i ka sulmuar me dronë dhe raketa me rreze të gjatë, e shton kompleksitetin e luftës për Kinën. Arabia Saudite, për shembull, i shiti Kinës më shumë naftë bruto vitin e kaluar sesa Irani. Dhe investimet kineze në Arabinë Saudite dhe në Emiratet e Bashkuara Arabe tejkalojnë shumë investimet e saj në Iran. Nëse Kina do të ndërmerrte hapa që do ta ndihmonin Iranin të sulmonte fqinjët e tij, kjo mund të dëmtonte lidhjet e Pekinit me këto vende kyçe.
Wang iu referua këtyre shqetësimeve në një bisedë telefonike të hënën me ministrin e Jashtëm të Omanit, Badr bin Hamad al-Busaidi, duke thënë se “përhapja e luftës nuk u shërben interesave themelore dhe afatgjata të shteteve të Gjirit”.
Lufta tashmë ka pasoja për interesat thelbësore të Kinës në rajon, të cilat janë kryesisht ekonomike dhe të lidhura me sigurinë energjetike, tha Tuvia Gering, studiues i Kinës në Institutin për Studime të Sigurisë Kombëtare në Izrael. “Nuk mendoj se Kina aktualisht mund ose është e gatshme të bëjë shumë më tepër sesa të vëzhgojë fillimisht se ku do ta çojë lufta Iranin, SHBA-në dhe Izraelin”, shtoi ai.
Kina dhe Irani, së bashku me Rusinë dhe Korenë e Veriut, janë pjesë e asaj që disa zyrtarë perëndimorë e kanë quajtur vendet Crink, një grupim jozyrtar shtetesh që duan t’i rezistojnë SHBA-së dhe aleatëve të saj. Megjithëse ka disa shembuj bashkëpunimi mes tyre, si ndihma e Kinës dhe Koresë së Veriut për përpjekjet luftarake të Rusisë në Ukrainë, mbështetja e tyre kolektive për Iranin ka qenë e kufizuar.
Rusia dhe Irani bashkëpunojnë në prodhimin e armëve, si droni Shahed, të cilin Rusia e ka kopjuar dhe përdorur për të bombarduar qytete dhe infrastrukturë energjetike në Ukrainë. Kina ka furnizuar komponentë elektrikë dhe lëndë të para që janë përdorur në armë në Rusi dhe Iran.
Kina dhe Irani njoftuan në vitin 2021 një marrëveshje bashkëpunimi ekonomik që parashikonte investimin e 400 miliardë dollarëve nga Kina në vendin e Lindjes së Mesme gjatë 25 viteve. Por progresi ka qenë i ngadaltë dhe i penguar nga sanksionet amerikane ndaj Iranit.
Dy vendet kanë përdorur një sistem të ndërlikuar për të fshehur eksportet e naftës nga Irani drejt Kinës, duke përdorur transferime nga anije në anije për ta maskuar naftën iraniane si të ardhur nga vende të tjera si Malajzia, ndërsa Teherani shlyhet me investime në infrastrukturë që shmangin bankat ndërkombëtare.
Marrëdhënia është përgjithësisht e pabarabartë, me Teheranin që mbështetet shumë më tepër te Pekini sesa anasjelltas. Kina blen rreth 90% të eksporteve të naftës së Iranit, por kjo përbën vetëm rreth 12% të importeve totale të naftës së Kinës.
Kërcënimi i Iranit për të sulmuar anijet në Ngushticën e Hormuzit, një pikë kyçe kalimi për furnizimet energjetike nga Lindja e Mesme, ka bërë që çmimet e naftës dhe gazit natyror të rriten ndjeshëm për konsumatorët globalë.
Kina ka ndërmarrë disa hapa për t’u mbrojtur nga një ndërprerje e papritur e importeve energjetike. Ajo ka ndërtuar një rezervë strategjike kombëtare të naftës, ndërsa ka promovuar automjetet elektrike dhe teknologji të tjera për të frenuar varësinë e saj nga konsumi i naftës, i cili pritet të arrijë kulmin deri vitin e ardhshëm.
“Kinezët janë përgatitur për këtë situatë prej një kohe”, tha Ghiselli, i cili është gjithashtu drejtues i kërkimit në ChinaMed Project, që analizon ndikimin e Kinës në rajonin mesdhetar.